धीरूभाईंनी भारताला केवळ बचत नव्हे, तर गुंतवणूक करायलाही शिकवले:शेअर बाजार मध्यमवर्गीय कुटुंबांपर्यंत पोहोचवला, मोठ्या स्वप्नांचा भागीदार बनवले

गुजरात हे नेहमीच व्यापार, बचत आणि विचारपूर्वक जोखीम घेण्यासाठी ओळखले जाते. मात्र गुजरातमधील चोरवाड येथून आलेल्या एका व्यक्तीने गुजरातला आणि संपूर्ण देशाला दाखवून दिले की या गुणांच्या बळावर किती मोठे यश मिळवता येते. त्यांचे नाव होते धीरूभाई अंबानी. त्या काळात भारताचा शेअर बाजार काही श्रीमंत व्यापारी आणि मोठ्या व्यावसायिक कुटुंबांपुरताच मर्यादित होता. सामान्य मध्यमवर्गीय कुटुंबे आपले पैसे सोने, जमीन किंवा बँकेत ठेवत असत. एखाद्या मोठ्या कंपनीत भागीदारी खरेदी करण्याचा विचारही ते क्वचितच करत असत. धीरूभाई अंबानी यांनी ही विचारसरणी बदलून टाकली. त्यांच्याकडे वारशाने मिळालेले कोणतेही व्यावसायिक साम्राज्य नव्हते आणि ते कोणत्याही मोठ्या व्यावसायिक कुटुंबातून आलेले नव्हते. त्यांच्याकडे एक अशी विचारसरणी होती, जी त्यांना इतरांपेक्षा वेगळे बनवत होती. ते मोठी स्वप्ने पाहत असत आणि सामान्य लोकांनाही त्या स्वप्नांचे भागीदार बनवू इच्छित असत. आज भारतात स्टार्टअप्स आणि मोठ्या कंपन्यांची चर्चा होते; मात्र धीरूभाईंनी याच्या खूप आधीच एका नव्या उद्योजकाप्रमाणे आपला प्रवास सुरू केला होता. चोरवाड ते अदनपर्यंतचा प्रवास धीरूभाई अंबानी यांचा जन्म १९३२ मध्ये सौराष्ट्रातील किनारी भाग असलेल्या चोरवाड येथे एका साधारण कुटुंबात झाला. किशोरावस्थेतच ते कामाच्या शोधात येमेनमधील अदन शहरात गेले. तेथे त्यांनी ए. बेस्से अँड कंपनीत लिपिक म्हणून कामाला सुरुवात केली. नंतर ते कंपनीच्या पेट्रोलियम व्यवसायाशी संबंधित एका पेट्रोल पंपाचे व्यवस्थापन करू लागले. अदन त्यांच्यासाठी कोणत्याही बिझनेस स्कूलपेक्षा कमी नव्हते. तेथे त्यांनी जहाजे, व्यापारी आणि वेगवेगळ्या देशांदरम्यान होणारा व्यापार जवळून पाहिला. त्यांनी शिकले की व्यापार केवळ तुमच्याकडे काय आहे यावर अवलंबून नसतो, तर तुम्ही संधी किती चांगल्या प्रकारे ओळखता यावरही अवलंबून असतो. मुंबईला परतल्यानंतर त्यांनी छोटा व्यवसाय सुरू केला. सुरुवातीला मसाल्यांचा व्यापार केला, त्यानंतर धाग्याच्या व्यवसायात उतरले आणि पुढे जाऊन उत्पादन क्षेत्रात पाऊल ठेवले. 1966 मध्ये गुजरातमधील नरोडा येथे त्यांनी कापड गिरणी सुरू केली. याचमुळे विमल ब्रँडला ओळख मिळाली आणि तो लवकरच घराघरांत प्रसिद्ध झाला. एका प्रश्नाने भारतीय गुंतवणुकीचा दृष्टिकोन बदलला धीरूभाईंची सर्वात मोठी कल्पना एका साध्या पण क्रांतिकारी प्रश्नात दडलेली होती. जर भारतातील लाखो कुटुंबे आपल्या मुलांच्या भविष्यासाठी मेहनतीने पैसे वाचवत असतील, तर त्यांनी मोठ्या कंपन्यांनी बनवलेल्या उत्पादनांचे केवळ ग्राहकच का राहावे? त्या कंपन्यांचे मालकही ते का बनू शकत नाहीत? याचे उत्तर १९७७ मध्ये मिळाले, जेव्हा रिलायन्स टेक्सटाइल इंडस्ट्रीज पहिल्यांदा शेअर बाजारात उतरली. कंपनीच्या शेअर्सची मागणी उपलब्ध शेअर्सपेक्षा सात पट जास्त होती. यानंतर एखादा शिक्षक, छोटा व्यापारी किंवा नोकरी करणारी व्यक्तीही वेगाने वाढणाऱ्या औद्योगिक कंपनीत हिस्सा खरेदी करू शकत होती. ती कंपनीच्या वार्षिक अहवाल, लाभांश आणि बोनस शेअर्सच्या माध्यमातून तिच्या प्रगतीवर लक्ष ठेवू शकत होती. धीरूभाईंनी भारतात शेअर बाजाराची सुरुवात केली नव्हती. देशात शेअर बाजार त्यांच्यापेक्षा खूप आधीपासून अस्तित्वात होता. पण त्यांनी मोठ्या प्रमाणावर सामान्य लोकांना शेअर बाजाराशी जोडले. शेअर्समधील गुंतवणूक काही श्रीमंत लोकांचा विशेषाधिकार न ठेवता ती सामान्य लोकांच्या स्वप्नांचा भाग बनवण्यात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. रिलायन्सच्या प्रगतीमुळे त्याच्या सुरुवातीच्या अनेक गुंतवणूकदारांनी चांगली संपत्ती निर्माण केली. त्याहूनही महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे लोकांच्या मनात हा विश्वास निर्माण झाला की एखाद्या कंपनीच्या यशाचा लाभ त्या लोकांनाही मिळू शकतो, ज्यांनी तिच्यावर विश्वास ठेवून पैसे गुंतवले आहेत. स्वतःच्या मेहनतीने व्यवसायाचे साम्राज्य उभारले त्या काळात भारतीय उद्योगविश्वात टाटा, बिर्ला आणि बॉम्बे डाइंग यांसारख्या मोठ्या नावांचा दबदबा होता. अशा वातावरणात धीरूभाई असे उद्योजक म्हणून पुढे आले, ज्यांनी स्वतःच्या मेहनतीने व्यावसायिक साम्राज्य उभारले. गुजरातसाठी ही केवळ व्यावसायिक उपलब्धी नव्हती, तर अभिमानाची बाब होती. राज्यातील शहरे आणि गावांमध्ये बचत व गुंतवणुकीची मजबूत परंपरा राहिली आहे. अशा परिस्थितीत रिलायन्सला लोकांमध्ये चांगली स्वीकारार्हता मिळाली. धीरूभाई याच मातीतून घडले होते. त्यांच्या यशामुळे गुजरातमधील लोकांचा हा विश्वास अधिक दृढ झाला की व्यवसाय, मेहनत, जिद्द आणि जोखीम पत्करण्याचे धैर्य कोणाचेही नशीब बदलू शकते. या उद्यमशीलतेकडे गुजराती अस्मितेशी जोडून पाहिले गेले. धीरूभाई अंबानी यांना ‘औद्योगिक गुजरातचे नाथ’ म्हणजेच औद्योगिक गुजरातचे प्रमुख व्यक्तिमत्त्व किंवा पितामह, असे म्हटले जाऊ लागले. अशी एक संधी, जी आजही कायम आहे धीरूभाईंनी १९७७ मध्ये गुजरातला दिलेली सर्वात मोठी भेट ना कोणता कारखाना होता, ना कोणता ब्रँड. ती होती एक संधी—भारताची आर्थिक प्रगती बाहेरून पाहण्याऐवजी तिचा भागीदार होण्याची संधी.
ज्यांनी ही संधी स्वीकारली, ते देशाच्या मोठ्या व्यावसायिक यशोगाथांचे भागीदार बनले. ही संधी पुढील दोन पिढ्यांपर्यंत पोहोचली आणि आजही अस्तित्वात आहे. गुजरातसमोर आजही जवळपास तोच प्रश्न आहे, जो सुमारे पाच दशकांपूर्वी होता—जेव्हा विकासाचा पुढील अध्याय लिहिला जाईल, तेव्हा तुम्ही केवळ तो पाहणार आहात की त्यात भागीदारही होणार आहात?



Source link