नाव पलटल्यावर सुरैयांना वाचवण्यासाठी देव आनंद यांनी नदीत उडी घेतली:लग्न न झाल्याने पहिल्यांदाच रडले, ‘गाइड’साठी लोक म्हणाले होते वेडे

साल 1943 ची गोष्ट आहे. एक तरुण मुलगा आपली स्वप्ने पूर्ण करण्यासाठी लाहोरहून मुंबईत पोहोचला. खिशात फक्त 30 रुपये होते आणि राहण्यासाठी कोणतेही ठिकाण नव्हते. चित्रपटसृष्टीत स्वतःची ओळख निर्माण करण्याचे स्वप्न होते, पण मुंबईसारख्या शहरात उदरनिर्वाह कसा करायचा, हे त्याच्यासमोरचे सर्वात मोठे आव्हान होते. सुरुवातीला त्याला चाळीत राहावे लागले. काही दिवस उलटताच पैसे संपायला लागले. चित्रपटांमध्ये काम मिळण्याची कोणतीही आशा दिसत नव्हती. अखेर पोट भरण्यासाठी त्याला नोकरी करावी लागली. मिलिटरी सेन्सॉर ऑफिसमध्ये लिपिकाची नोकरी मिळाली, जिथे तो ब्रिटिश सरकारसाठी लष्करी सेन्सॉरचे काम करत होता. त्याला महिन्याला 65 रुपये पगार मिळत होता. पण ज्या मुलाकडे मुंबईत पोहोचण्यासाठी फक्त 30 रुपये होते, त्याने हार मानली नाही. काही वर्षांनंतर हाच माणूस हिंदी चित्रपटसृष्टीतील असा तारा बनला, ज्याला लोक ‘एव्हरग्रीन स्टार’ म्हणू लागले. आपण देव आनंद यांच्याबद्दल बोलत आहोत आणि त्यांच्या 103व्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या आयुष्याशी संबंधित काही खास गोष्टी जाणून घेऊया… वडील स्वातंत्र्य चळवळीशी संबंधित होते देव आनंद यांचा जन्म 26 सप्टेंबर 1923 रोजी ब्रिटिश भारतातील पंजाबच्या गुरदासपूर जिल्ह्यात धर्मदेव पिशोरीमल आनंद म्हणून झाला. त्यांचे वडील पिशोरी लाल आनंद गुरदासपूरमध्ये वकील होते आणि स्वातंत्र्य चळवळीशीही जोडलेले होते. देव आनंद चार भावंडांमध्ये तिसरे होते. त्यांचे भाऊ चेतन आनंद आणि विजय आनंद हेदेखील चित्रपटसृष्टीशी जोडलेले होते, तर त्यांची बहीण शील कांता कपूर या चित्रपट दिग्दर्शक शेखर कपूर यांच्या आई होत्या. त्यांनी सुरुवातीचे शिक्षण डलहौसी येथील सेक्रेड हार्ट स्कूलमधून घेतले आणि नंतर लाहोरच्या गव्हर्नमेंट कॉलेजमधून इंग्रजी साहित्य विषयात बी.ए. केले. वडिलांनी शिक्षणासाठी पैसे देण्यास नकार दिला होता देव आनंद यांना पुढे शिक्षण घ्यायचे होते आणि उच्च शिक्षणासाठी लंडनला जाण्याचे त्यांचे स्वप्न होते, तर त्यांच्या वडिलांची इच्छा होती की त्यांनी एखाद्या बँकेत नोकरी करावी. मात्र, कुटुंबाची आर्थिक परिस्थिती अशी नव्हती की त्यांच्या पुढील शिक्षणाचा खर्च परवडू शकला असता. वडिलांनी स्पष्ट सांगितले की आता त्यांच्या शिक्षणासाठी पैसे नाहीत. यानंतर देव आनंद यांनी ठरवले की आयुष्यात संघर्ष करावाच लागणार असेल, तर आपल्या बालपणीच्या अभिनयाच्या स्वप्नासाठी का संघर्ष करू नये? हेच स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी जून १९४३ मध्ये ते लाहोरहून रेल्वेने मुंबईकडे निघाले. सुरुवातीला काम मिळाले नाही आणि पैसे संपले, तेव्हा त्यांनी चर्चगेट येथील मिलिटरी सेन्सर कार्यालयात दरमहा ६५ रुपये वेतनावर नोकरी केली. नंतर एका अकाउंटिंग फर्ममध्ये ८५ रुपये पगारावर लिपिक म्हणूनही काम केले. अभिनेता बनण्याची इच्छा त्यांना अशोक कुमार यांच्या चित्रपटांमधून मिळाली. मिलिटरी सेन्सर कार्यालयात सुमारे एक वर्ष नोकरी केल्यानंतर देव आनंद आपल्या मोठ्या भावाकडे, चेतन आनंद यांच्याकडे गेले. चेतन त्या वेळी भारतीय जन नाट्य संघ अर्थात इप्टाशी जोडलेले होते. त्यांनी आपल्या धाकट्या भावालाही आपल्यासोबत जोडून घेतले. येथून देव आनंद यांना थिएटरमध्ये काम करण्याची आणि अभिनय शिकण्याची संधी मिळाली. त्यानंतर नशिबानेही साथ दिली. १९४६ साली त्यांना प्रभात टॉकीजच्या ‘हम एक हैं’ या चित्रपटात काम करण्याची संधी मिळाली. शर्टची अदलाबदल, देव आनंद आणि गुरुदत्त यांच्या मैत्रीची सुरुवात ‘हम एक हैं’ या चित्रपटात देव आनंद नायकाची भूमिका साकारत होते, तर गुरुदत्त तिथे सहाय्यक दिग्दर्शक आणि नृत्यदिग्दर्शक म्हणून काम करत होते. स्टुडिओमधील सर्व लोकांचे कपडे एकाच धोब्याकडे धुतले जात होते. एके दिवशी धोब्याकडून अशी चूक झाली की देव आनंद यांचा पांढरा शर्ट गुरुदत्त यांच्या कपड्यांसोबत गेला. गुरुदत्त यांनी तो शर्ट घातला आणि स्टुडिओमध्ये पोहोचले. जेव्हा देव आनंद यांनी आपला शर्ट गुरुदत्त यांच्या अंगावर पाहिला, तेव्हा दोघांची समोरासमोर भेट झाली. मात्र शर्टावरून कोणतीही नाराजी झाली नाही. या विचित्र योगायोगावर दोघेही खूप हसले. ही छोटीशी घटना पुढे त्यांच्या घनिष्ठ मैत्रीची सुरुवात ठरली. दोघांनी नंतरही एकत्र काम केले. देव आनंद यांनी गुरुदत्त यांना ‘बाजी’ चित्रपटाच्या दिग्दर्शनाची संधी दिली. १९५१ मध्ये प्रदर्शित झालेला हा चित्रपट गुरुदत्त यांच्या दिग्दर्शन कारकिर्दीची महत्त्वपूर्ण सुरुवात ठरला आणि देव आनंद यांच्यासोबतची त्यांची मैत्रीही सिनेमाच्या पडद्यावर दिसून आली. ‘जिद्दी’ या चित्रपटाने देव आनंद यांच्या कारकिर्दीची दिशा बदलली. अशोक कुमार यांनी त्यांना या चित्रपटात काम करण्याची संधी दिली. चित्रपट यशस्वी ठरला आणि देव आनंद यांना ओळख मिळाली. यानंतर त्यांनी केवळ अभिनेता म्हणून थांबून न राहता स्वतः चित्रपट बनवण्याचा निर्णय घेतला. १९४९ मध्ये मोठे भाऊ चेतन आनंद यांच्यासोबत नवकेतन फिल्म्सची सुरुवात केली. याच बॅनरखाली बनलेला ‘बाजी’ १९५१ मध्ये प्रदर्शित झाला. हा चित्रपट यशस्वी ठरला आणि देव आनंद यांची स्टार इमेज आणखी मजबूत झाली. १९५०च्या दशकात देव आनंद यांचे अनेक चित्रपट यशस्वी ठरले. ‘जाल’, ‘टॅक्सी ड्रायव्हर’, ‘सीआयडी’, ‘पेइंग गेस्ट’ आणि ‘काला पानी’ यांसारख्या चित्रपटांनी त्यांना मोठ्या कलाकारांच्या पंक्तीत नेऊन उभे केले. त्यांची बोलण्याची जलद शैली, संवादफेक आणि कॅमेऱ्यासमोरील खास अंदाज प्रेक्षकांना आवडला. बोलताना ते ज्या पद्धतीने मान हलवत असत, तीदेखील त्यांची ओळख बनली. ‘गाइड’ने कारकिर्दीला दिली नवी ओळख १९६०चे दशक देव आनंद यांच्या रोमँटिक हिरोच्या भूमिकांसाठी विशेष ठरले. ‘हम दोनों’, ‘तेरे घर के सामने’, ‘ज्वेल थीफ’ आणि ‘गाइड’ यांसारख्या चित्रपटांनी त्यांचे स्टारडम आणखी मजबूत केले. १९६५ मध्ये प्रदर्शित झालेला ‘गाइड’ त्यांच्या कारकिर्दीतील सर्वाधिक चर्चिलेल्या चित्रपटांपैकी एक ठरला. या चित्रपटात त्यांच्यासोबत वहीदा रहमान होत्या. हा चित्रपट आर. के. नारायण यांच्या कादंबरीवर आधारित होता आणि त्याच्या चित्रपट रूपांतरात देव आनंद यांची महत्त्वपूर्ण भूमिका होती. चित्रपटात त्यांनी अशा व्यक्तिरेखेची भूमिका साकारली, जी त्यांच्या साधारण रोमँटिक हिरोच्या प्रतिमेपेक्षा खूपच वेगळी होती. ‘गाइड’ने त्यांना गंभीर अभिनेता म्हणूनही प्रस्थापित केले. मात्र, डीडी नॅशनलला दिलेल्या एका मुलाखतीत देव आनंद यांनी ‘गाइड’ चित्रपटाबद्दल सांगितले होते की, जेव्हा त्यांनी या चित्रपटाची योजना आखली, तेव्हा अनेकांनी त्यांना चक्क वेडा म्हटले होते. देव आनंद यांच्या म्हणण्यानुसार, चित्रपट सेन्सॉर बोर्डाकडून मंजूर होणार नाही, असे लोकांना वाटत होते; कारण त्याच्या कथेत व्यभिचार म्हणजेच विवाहबाह्य संबंधांचा भाग होता. याशिवाय, त्यांची रोमँटिक नायकाची प्रतिमा पाहता, प्रेक्षक त्यांना साधूच्या भूमिकेत स्वीकारणार नाहीत, अशी भीतीही लोकांना होती. देव आनंद यांनी सांगितले होते की, चित्रपटाबाबत सुरुवातीला अनेक शंका होत्या. प्रदर्शित होताना चित्रपटाला अपेक्षित यश मिळाले नाही आणि त्याची विक्री करणेही कठीण जात होते. मात्र, काळानुसार ‘गाइड’ला प्रेक्षक आणि समीक्षकांमध्ये वेगळी ओळख मिळाली आणि नंतर तो कल्ट चित्रपट बनला. नाव उलटली आणि सुरैय्यासोबतची प्रेमकहाणी सुरू झाली देव आनंद आणि सुरैया यांची प्रेमकहाणी हिंदी चित्रपटसृष्टीतील सर्वाधिक चर्चिल्या गेलेल्या आणि अपूर्ण राहिलेल्या प्रेमकथांपैकी एक आहे. देव आनंद आणि सुरैया यांच्या प्रेमकहाणीची सुरुवात ‘विद्या’ चित्रपटाच्या चित्रीकरणादरम्यान झाली. एका गाण्याचे चित्रीकरण सुरू असताना नाव उलटली आणि सुरैया पाण्यात पडल्या. देव आनंद यांनी त्यांना वाचवण्यासाठी पाण्यात उडी घेतली. या घटनेनंतर दोघांमधील जवळीक वाढली आणि हळूहळू या नात्याचे प्रेमात रूपांतर झाले. देव आनंद यांनी नंतर एका मुलाखतीत सुरैया यांना आपल्या आयुष्यातील पहिले खरे प्रेम म्हटले होते. ‘जीत’ चित्रपटाच्या चित्रीकरणादरम्यान त्यांनी सुरैया यांना लग्नासाठी प्रपोज केले. देव आनंद यांच्या म्हणण्यानुसार, सुरैया यांनी त्यांचा प्रस्ताव स्वीकारलाही होता. देव आनंद यांनी सुरैया यांना ३,००० रुपयांची हिऱ्याची अंगठी पाठवली होती. या अंगठीबाबत नंतर अनेक किस्से समोर आले. सुरैया यांनी ती समुद्रात फेकून दिल्याचे सांगितले गेले. मात्र, देव आनंद यांनी स्वतः सांगितले होते की अंगठीचे प्रत्यक्षात काय झाले, हे त्यांना माहीत नव्हते. कुटुंबाला हे नाते मान्य नव्हते दोघांनाही लग्न करायचे होते, मात्र सुरैय्याच्या कुटुंबाचा या नात्याला विरोध होता. देव आनंद यांनी सिमी गरेवाल यांच्या शोमध्ये सांगितले होते की, सुरैय्याने एका हिंदू तरुणाशी लग्न करावे, असे तिच्या कुटुंबाला वाटत नव्हते. देव आनंद यांच्या म्हणण्यानुसार, सुरैय्या आपल्या आजी आणि कुटुंबाच्या खूप जवळच्या होत्या. त्यांची आजीही सुरैय्यासोबत शूटिंगला उपस्थित राहत असे. एका चित्रपटातील दृश्यात देव आनंद यांना सुरैय्याच्या डोळ्यांवर चुंबन घ्यायचे होते. त्या काळी अशा दृश्यांवर सेन्सॉरच्या हरकती घेतल्या जात असत. सुरैय्याची आजी सेटवर उपस्थित होती आणि तिथून हटत नव्हती. देव आनंद यांनी सांगितले होते की, शूटिंग टीमने कसंबसं त्यांना काही काळासाठी सुरैयाला बाहेर नेऊन बोलण्यासाठी राजी केले. ते बाहेर जाताच देव आनंद आणि सुरैयाने तो सीन घाईघाईने शूट करून घेतला.
‘मी रडलो आणि मग स्वतःला सावरले’ सिमी गरेवाल यांनी देव आनंद यांना विचारले की, सुरैयाने कधी त्यांना सांगितले होते का की तिचे कुटुंब या लग्नाच्या विरोधात आहे, तेव्हा त्यांनी सांगितले की सुरैयाने त्यांना कधीही थेट असे सांगितले नव्हते. मात्र, नंतर त्यांना जाणवले की ती कुटुंबाच्या दबावाखाली होती. एक काळ असा देखील आला, जेव्हा देव आनंद सुरैयाला थेट भेटू शकत नव्हते. त्यांना दुसऱ्या व्यक्तीमार्फत सुरैयाला पत्रे पाठवावी लागत होती. या परिस्थितीमुळे ते खूप निराश झाले. त्यांनी सांगितले होते की ते रडले, पण त्यानंतर स्वतःला सावरले आणि आयुष्यात पुढे गेले. त्यांच्या नात्याबाबत त्या काळात वर्तमानपत्रांमध्येही बरीच चर्चा झाली होती. देव आनंद यांनी सांगितले होते की लोकांनी त्यांना सांगितले होते की सुरैयाला लग्न न करण्यासाठी कुराणाची शपथही घ्यायला लावण्यात आली होती. मात्र, त्यांनी याबाबत कधीही सुरैयाकडून खात्री करून घेतली नव्हती. सुरैयाच्या निधनाच्या वेळीही रुग्णालयात गेले नाहीत देव आनंद यांनी सांगितले होते की, सुरैयासोबतचे नाते संपल्यानंतर त्यांची भेट तिच्याशी केवळ एक-दोन वेळा झाली. त्यानंतर दोघेही आपापल्या आयुष्यात पुढे गेले. सुरैयाच्या निधनाची बातमी देव आनंद यांना मिळाली, तेव्हा त्यांना खूप दुःख झाले. त्यांनी सांगितले होते की, सुरैया रुग्णालयात होती; मात्र ते तिला भेटायला गेले नाहीत. त्यांचे म्हणणे होते की, त्यांना आपले वैयक्तिक दुःख जगासमोर आणायचे नव्हते. त्यांना भीती होती की, माध्यमांचे प्रतिनिधी त्यांच्या भोवती जमा होतील आणि त्यांना सतत प्रश्न विचारतील. सुरैयापासून वेगळे झाल्यानंतर कल्पना कार्तिकशी विवाह काळ पुढे सरकला आणि देव आनंद यांच्या आयुष्यात अभिनेत्री मोना सिंह आल्या, ज्यांना चित्रपटसृष्टीत कल्पना कार्तिक या नावाने ओळखले जात होते. ‘टॅक्सी ड्रायव्हर’ (1954) या चित्रपटाच्या चित्रीकरणादरम्यान दोघेही एकमेकांच्या प्रेमात पडले. दोघांनी चित्रीकरणाच्या लंच ब्रेकदरम्यान सेटवरच अत्यंत साधेपणाने गुपचूप लग्न केले आणि ब्रेक संपल्यानंतर पुन्हा कॅमेऱ्यासमोर येऊन शॉट देऊ लागले. देव आनंद यांचा काळा कोट त्यांच्या शैलीची ओळख बनला होता देव आनंद यांचा काळा कोट त्यांच्या स्टाइलची ओळख बनला होता. १९५८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘काला पानी’ चित्रपटातील पांढरा शर्ट आणि काळ्या कोटमधील त्यांचा लूक खूप पसंत केला गेला. यानंतर एक किस्सा खूप चर्चेत आला. देव आनंद यांची एक झलक पाहण्यासाठी मुली बेभान होत असत, असे सांगितले जात होते. इतकेच नाही, तर काही मुलींनी छतावरून उडी मारल्याच्या घटनाही समोर आल्या. याच कारणामुळे बॉम्बे उच्च न्यायालयाने देव आनंद यांना सार्वजनिक ठिकाणी काळा कोट घालण्यास बंदी घातली होती, असा दावा करण्यात आला. मात्र, या दाव्याची कोणतीही अधिकृत नोंद आढळत नाही. देव आनंद यांनी त्यांच्या ‘रोमांसिंग विद लाइफ’ या आत्मचरित्रात या कथेला मूर्खपणाची दंतकथा म्हटले होते. अभिनयानंतर दिग्दर्शनाकडे वळले ७०च्या दशकात देव आनंद यांनी दिग्दर्शनाच्या क्षेत्रातही पाऊल ठेवले. त्यांनी दिग्दर्शित केलेला पहिला चित्रपट ‘प्रेम पुजारी’ होता. या चित्रपटाला सुरुवातीला बॉक्स ऑफिसवर विशेष यश मिळाले नाही, मात्र कालांतराने त्याने वेगळी ओळख निर्माण केली. यानंतर १९७१ मध्ये आलेल्या ‘हरे रामा हरे कृष्णा’ने त्यांना दिग्दर्शक म्हणून मोठे यश मिळवून दिले. या चित्रपटात झीनत अमानही होत्या. या चित्रपटानंतर झीनत अमान रातोरात प्रसिद्ध झाल्या. देव आनंद यांनी पुढेही अभिनयासोबत दिग्दर्शन आणि निर्मितीचा सिलसिला सुरू ठेवला. देव आनंद हे अशा कलाकारांपैकी एक होते, ज्यांनी वय वाढत असतानाही चित्रपटांमध्ये नायक म्हणून काम करणे सुरू ठेवले. ‘अमीर गरीब’, ‘वॉरंट’, ‘हीरा पन्ना’, ‘डार्लिंग डार्लिंग’ आणि ‘देस परदेस’ यांसारख्या चित्रपटांमध्ये त्यांनी अभिनय केला. १९७८ मध्ये आलेल्या ‘देस परदेस’च्या यशानंतर त्यांच्यासाठी ‘एव्हरग्रीन स्टार’सारखे शब्द वापरले जाऊ लागले. ८०च्या दशकातही त्यांनी ‘मन पसंद’, ‘लूटमार’, ‘स्वामी दादा’, ‘हम नौजवान’ आणि ‘लश्कर’ यांसारख्या चित्रपटांमध्ये काम केले. ते नव्या पिढीतील कलाकारांसोबतही सातत्याने काम करत राहिले आणि आपल्या चित्रपटनिर्मिती कंपनीच्या माध्यमातून नव्या लोकांना संधी देत राहिले. नवकेतनच्या माध्यमातून नव्या प्रतिभांना संधी देव आनंद यांच्यासाठी नवकेतन हे केवळ एक निर्मितीगृह नव्हते. त्यांच्या दृष्टीने ते नव्या कल्पना आणि नव्या प्रतिभांना संधी देण्याचे माध्यमही होते. त्यांनी आपल्या कारकिर्दीत अभिनयासोबतच चित्रपट निर्मिती आणि लेखनावरही काम केले. त्यांनी सुमारे 35 चित्रपटांची निर्मिती केली आणि 13 चित्रपटांच्या कथाही लिहिल्या. 2011 मध्ये आलेला ‘चार्जशीट’ हा त्यांनी दिग्दर्शित आणि निर्मित केलेला शेवटचा चित्रपट होता. 3 डिसेंबर 2011 रोजी वयाच्या 88व्या वर्षी लंडनमध्ये त्यांचे निधन झाले. त्यांना 2001 मध्ये पद्मभूषण आणि 2002 मध्ये दादासाहेब फाळके पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.



Source link