जेनझीला दांभिकपणा आणि उच्च-नीचतेची उतरंड मान्य नाही:‘ही सर्वाधिक माहिती असलेली पिढी’, तुकाराम मुंढेंनी सांगितली नव्या पिढीची ताकद

अन्न व औषध प्रशासन विभागाचे आयुक्त तुकाराम मुंढे यांनी जेनझी (Gen Z) पिढीबाबत समाजात असलेल्या गैरसमजांवर भाष्य करत या पिढीचे वेगळेपण अधोरेखित केले. जेनझी पिढीबाबत अनेकदा चांगली-वाईट मते मांडली जातात. मात्र, ही जगातील सर्वाधिक माहिती आणि ज्ञान उपलब्ध असलेली पिढी असल्याचे मत मुंढे यांनी व्यक्त केले. माहिती मिळवण्याची सहज उपलब्ध झालेली साधने, दांभिकपणा ओळखण्याची क्षमता, पारदर्शकतेची अपेक्षा आणि उच्च-नीचतेच्या उतरंडीला विरोध, ही या पिढीची महत्त्वाची वैशिष्ट्ये असल्याचे त्यांनी सांगितले. कराड नगरपरिषदेच्या वतीने आयोजित शारदीय व्याख्यानमालेत ते बोलत होते. या वेळी त्यांनी जेनझी पिढीबाबतची स्वतःची भूमिका स्पष्ट करत शिक्षणाचे महत्त्व आणि आपल्या बालपणातील अनुभवांवरही भाष्य केले. जेनझी पिढीबाबत समाजात अनेक गैरसमज; तुकाराम मुंढेंचे मत वेगळे सध्याच्या काळात समाजासमोर अनेक आव्हाने आहेत. त्यापैकी एक म्हणजे नव्या पिढीकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन. जेनझी पिढीबाबत आई-वडील, ज्येष्ठ नागरिक आणि जुन्या पिढीतील लोकांच्या मनात अनेक समज-गैरसमज आहेत. या पिढीच्या वागण्यावरून तिच्याबाबत विविध मते तयार केली जातात. काही जण तिच्या सवयींवर टीका करतात, तर काही जण तिच्या विचारसरणीचे समर्थन करतात. मात्र, या सगळ्या चर्चांमध्ये जेनझी पिढीची बलस्थाने समजून घेणे आवश्यक असल्याचे तुकाराम मुंढे यांनी सांगितले. “जेनझीबाबत माझी मते थोडी वेगळी आहेत,” असे सांगत मुंढे यांनी या पिढीच्या क्षमतेकडे लक्ष वेधले. त्यांच्या मते, आजच्या तरुणांकडे माहिती मिळवण्याची साधने मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध आहेत. त्यामुळे त्यांना एखाद्या विषयाची माहिती मिळवण्यासाठी पूर्वीच्या पिढ्यांप्रमाणे अनेक अडचणींचा सामना करावा लागत नाही. या सुविधांचा योग्य वापर केल्यास तरुणांना ज्ञान मिळवण्याबरोबरच स्वतःचे विचार विकसित करण्याचीही मोठी संधी आहे. पुस्तकांपासून मोबाईलपर्यंतचा प्रवास; काही सेकंदांत मिळते जगभरातील माहिती जेनझी पिढीचे सर्वात मोठे सामर्थ्य म्हणजे तिच्या हातात असलेली माहितीची ताकद. पूर्वीच्या काळात एखाद्या विषयाची माहिती मिळवण्यासाठी पुस्तकांचा शोध घ्यावा लागायचा. ग्रंथालयात जावे लागायचे, शिक्षकांची मदत घ्यावी लागायची आणि उपलब्ध साहित्याचा अभ्यास करावा लागायचा. त्यानंतर मिळालेल्या माहितीचे संकलन करून, त्याचा अभ्यास आणि आकलन केल्यानंतर ज्ञान प्राप्त व्हायचे. या संपूर्ण प्रक्रियेसाठी अनेक महिने किंवा वर्षेही खर्ची पडत असत. मात्र, तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीमुळे हे चित्र मोठ्या प्रमाणात बदलले आहे. आज मोबाईलच्या माध्यमातून गुगल किंवा ChatGPT सारख्या साधनांवर काही सेकंदांत माहिती मिळवता येते. जगभरातील घडामोडी, विविध विषयांवरील संदर्भ आणि अभ्यासासाठी आवश्यक असलेली माहिती सहज उपलब्ध होते. याच बदलाचे महत्त्व अधोरेखित करत मुंढे यांनी सांगितले की, आजच्या तरुणांच्या खिशात जगभरातील माहिती उपलब्ध आहे. ही केवळ सोय नसून त्यांची मोठी ताकद आहे. माहिती मिळवण्यासाठी लागणारा वेळ कमी झाल्याने ज्ञान संपादनाच्या संधीही वाढल्या आहेत. मात्र, उपलब्ध माहितीचा योग्य वापर करून तिचे आकलन करणे आणि त्यातून स्वतःचे ज्ञान विकसित करणे तितकेच महत्त्वाचे असल्याचा त्यांच्या वक्तव्याचा आशय होता. जेनझीला दांभिकपणा अजिबात आवडत नाही; बोलणे आणि कृतीतील फरक लगेच समजतो जेनझी पिढीच्या आणखी एका वैशिष्ट्याचा उल्लेख करताना तुकाराम मुंढे यांनी दांभिकपणाबाबतची तिची भूमिका स्पष्ट केली. एखादी व्यक्ती काय बोलते आणि प्रत्यक्षात कसे वागते, यातील फरक तपासण्याची क्षमता आजच्या तरुणांकडे आहे. एखाद्याने केलेला दावा खरा आहे की नाही, हे पडताळण्यासाठी त्यांना फार वेळ लागत नाही. मोबाईल आणि इंटरनेटच्या मदतीने संबंधित माहितीची पडताळणी काही सेकंदांत करता येते. एखादी व्यक्ती एका ठिकाणी एक भूमिका मांडत असेल आणि दुसऱ्या ठिकाणी तिच्या कृती त्या भूमिकेच्या विरोधात असतील, तर हा विरोधाभास जेनझी पिढीच्या सहज लक्षात येतो. अशा वेळी संबंधित व्यक्तीला तिच्या बोलण्यातील आणि वागण्यातील विसंगती दाखवून देण्याची हिंमतही तरुणांमध्ये असल्याचे मुंढे यांनी नमूद केले. दांभिकपणाला दांभिकपणा म्हणण्याची ताकद असणे ही महत्त्वाची बाब आहे, असे त्यांनी सांगितले. केवळ एखादी व्यक्ती मोठ्या पदावर आहे किंवा तिचा समाजात प्रभाव आहे म्हणून तिचे प्रत्येक विधान स्वीकारले पाहिजे, असे आजची तरुण पिढी मानत नाही. ती प्रश्न विचारते, माहिती तपासते आणि आवश्यक वाटल्यास आपली भूमिका स्पष्टपणे मांडते. मुंढे यांच्या मते, जेनझीच्या या वृत्तीकडे केवळ विरोध किंवा अवज्ञा म्हणून न पाहता त्यामागील विचार समजून घेणे आवश्यक आहे. प्रत्येक गोष्टीचा निकाल हवा; पारदर्शकतेबाबत जेनझीची स्पष्ट भूमिका जेनझी पिढीच्या स्वभावातील आणखी एका महत्त्वाच्या पैलूवर मुंढे यांनी प्रकाश टाकला. या पिढीला एखाद्या कामाचा परिणाम लवकर अपेक्षित असतो. एखादे उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी प्रयत्न केल्यानंतर त्याचा निकाल काय लागला, हे जाणून घेण्याची तिची इच्छा असते. केवळ आश्वासने देणे किंवा काम पूर्ण होण्याची निश्चित वेळ न सांगता विलंब करत राहणे, अशा गोष्टी तरुणांना मान्य नसतात. एखादे काम करायचे असेल, तर ते योग्य पद्धतीने, ठरलेल्या वेळेत आणि पारदर्शकतेने व्हावे, अशी जेनझीची अपेक्षा असते. त्यासाठी चुकीच्या मार्गाचा अवलंब करणे किंवा तडजोड करणे आवश्यक नाही, अशी भूमिका या पिढीला महत्त्वाची वाटते. मुंढे यांनी या वृत्तीला जेनझीचे सकारात्मक वैशिष्ट्य मानले. त्यांच्या मते, कामाच्या प्रक्रियेत स्पष्टता असणे, निर्णयांमागील कारणे समजणे आणि केलेल्या कामाचा परिणाम दिसणे, या अपेक्षा महत्त्वाच्या आहेत. कोणत्याही व्यवस्थेत केवळ नियम किंवा पदांचा आधार घेऊन काम चालवण्यापेक्षा जबाबदारी आणि पारदर्शकतेला महत्त्व दिले गेले पाहिजे. जेनझी पिढीच्या अपेक्षांमधून ही बाब अधोरेखित होत असल्याचे त्यांच्या भाषणातून स्पष्ट झाले. जेनझीला उतरंड मान्य नाही; हाच खऱ्या लोकशाहीचा गुणधर्म जेनझी पिढीबद्दल आपल्याला आवडणाऱ्या वैशिष्ट्यांमध्ये सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे या पिढीला सामाजिक आणि संस्थात्मक उतरंड मान्य नसल्याचे तुकाराम मुंढे यांनी सांगितले. कोणीतरी उच्च पदावर आहे म्हणून तो श्रेष्ठ आणि दुसरी व्यक्ती सामान्य आहे म्हणून ती कनिष्ठ, अशी विभागणी या पिढीला स्वीकारार्ह वाटत नाही. “तो उच्च आणि मी नीच, तो नेता आणि मी सामान्य माणूस, तो राजा आणि मी प्रजा,” अशा प्रकारची मानसिकता जेनझीला मान्य नसल्याचे मुंढे यांनी स्पष्ट केले. व्यक्तीचे पद, अधिकार किंवा सामाजिक स्थान यापेक्षा तिचे विचार, कृती आणि काम महत्त्वाचे असावे, अशी या पिढीची भूमिका असल्याचे त्यांच्या वक्तव्यातून दिसून आले. लोकशाही व्यवस्थेमध्ये प्रत्येक व्यक्तीला समानतेने विचार मांडण्याचा आणि प्रश्न विचारण्याचा अधिकार असतो. कोणत्याही व्यक्तीला केवळ तिच्या पदामुळे प्रश्नांच्या पलीकडे ठेवता कामा नये. या दृष्टिकोनातून पाहिल्यास उतरंड नाकारण्याची जेनझीची वृत्ती लोकशाहीच्या मूलभूत तत्त्वांशी जोडलेली असल्याचे मुंढे यांनी सांगितले. त्यामुळे तरुण पिढीला शिस्त नसलेली किंवा वरिष्ठांचा आदर न करणारी पिढी म्हणून सरसकट नाकारण्याऐवजी तिच्या प्रश्नांकडे आणि अपेक्षांकडे समजून घेऊन पाहणे गरजेचे आहे. पदानुसार श्रेष्ठ-कनिष्ठ ठरवण्यापेक्षा प्रत्येक व्यक्तीला समानतेने वागवणे, पारदर्शकता राखणे आणि योग्य कामाला महत्त्व देणे, ही मूल्ये समाजासाठीही महत्त्वाची आहेत. शिक्षण, बालपण आणि यशवंतराव चव्हाण यांच्या कार्याचेही स्मरण कराड येथे आयोजित शारदीय व्याख्यानमालेतील भाषणादरम्यान तुकाराम मुंढे यांनी जेनझी पिढीपुरतेच आपले विचार मर्यादित ठेवले नाहीत. त्यांनी स्वतःच्या बालपणातील अनुभव आणि शिक्षणाचे महत्त्व यावरही भाष्य केले. व्यक्तीच्या आयुष्यात शिक्षणाची भूमिका महत्त्वाची असते. ज्ञान मिळवण्याची प्रक्रिया, अनुभवातून शिकणे आणि स्वतःच्या विचारांना आकार देणे यामुळे व्यक्तिमत्त्व विकसित होत असते, हा त्यांच्या भाषणाचा महत्त्वाचा भाग होता. यावेळी महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण यांच्या कार्याचेही त्यांनी स्मरण केले. कराडला ऐतिहासिक आणि वैचारिक महत्त्व असल्याने या व्याख्यानाला विशेष संदर्भ प्राप्त झाला. एकूणच, जेनझी पिढीबाबत समाजात प्रचलित असलेल्या समजुतींपलीकडे जाऊन तिची माहिती मिळवण्याची क्षमता, दांभिकपणाला विरोध, त्वरित निकालांची अपेक्षा, पारदर्शकतेचा आग्रह आणि समानतेची भावना समजून घेण्याची गरज तुकाराम मुंढे यांनी आपल्या भाषणातून अधोरेखित केली. नव्या पिढीच्या प्रत्येक कृतीकडे गैरसमजाच्या नजरेतून पाहण्याऐवजी तिच्या विचारांमागील कारणे समजून घेतली, तर पिढ्यांमधील अंतर कमी होण्यास मदत होऊ शकते, असा संदेश त्यांच्या भूमिकेतून मिळतो. हेही वाचा… सिंधुदुर्गात एकतर्फी प्रेमातून थरार:महाविद्यालयीन तरुणीची निर्घृण हत्या, कुडाळ तालुक्यातील वर्दे कडावल येथील धक्कादायक घटना एकतर्फी प्रेमातून होणाऱ्या गुन्ह्यांच्या मालिका थांबण्याचे नाव घेत नसून, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील वर्दे कडावल गावात अशीच एक धक्कादायक आणि संतापजनक घटना समोर आली आहे. एकतर्फी प्रेमातून दामिनी पालव या महाविद्यालयीन तरुणीची निर्घृण हत्या करण्यात आली आहे. या प्रकरणी सिंधुदुर्ग पोलिसांच्या स्थानिक गुन्हे अन्वेषण शाखेने वेगाने चक्रे फिरवत, हत्येनंतर फरार झालेल्या आरोपीला बेड्या ठोकल्या आहेत. सविस्तर वाचा…



Source link