मुंबई पूर्णपणे जागी नसतानाही, पांढरी टोपी आणि कुर्त्यात काही लोक सायकलींवर टिफिनचे उंच ढिगारे घेऊन रेल्वे स्थानकांवर पोहोचतात. ट्रेनमध्ये चढतात, शहर पार करतात आणि मग पायी किंवा सायकलने घरी बनवलेले गरम जेवण कार्यालयांपर्यंत पोहोचवतात. हे आहेत मुंबईचे डबेवाले- एक अशी व्यवस्था, ज्याला हार्वर्ड बिझनेस स्कूलने कमी खर्चाच्या लॉजिस्टिक्सचा मास्टरक्लास म्हटले आणि ज्याला पाहण्यासाठी २००३ मध्ये तत्कालीन प्रिन्स चार्ल्स स्वतः मुंबईत आले होते. पण आज हेच डबेवाले अस्तित्वाची लढाई लढत आहेत. डबेवाल्यांच्या व्यवस्थेची सुरुवात 19 व्या शतकाच्या अखेरीस झाली, जेव्हा ब्रिटिश राजवटीत बॉम्बे (आता मुंबई) वेगाने विस्तारत होते. कार्यालयात जाणाऱ्या लोकांना घरगुती जेवण हवे होते. बीबीसी वर्ल्डच्या अहवालानुसार, 1890 मध्ये महादेव बाचचे यांनी 100 कामगारांसह याला एक व्यवस्थित स्वरूप दिले. हळूहळू ही व्यवस्था इतकी अचूक झाली की कोणत्याही ॲप किंवा जीपीएसशिवाय दररोज हजारो डबे योग्य पत्त्यावर पोहोचू लागले. त्यांच्या शिखरावर, 4,500 डबेवाले दररोज 50,000 पेक्षा जास्त डबे पोहोचवत होते. मग कोरोना आला आणि सर्व काही बदलले. कार्यालये बंद झाली, वर्क फ्रॉम होम सुरू झाले आणि डब्यांची गरज अचानक संपली. अहवालात मुंबई टिफिन बॉक्स सप्लायर्स असोसिएशनचे सचिव किरण गवंडे यांच्या हवाल्याने म्हटले आहे की, ‘लॉकडाउननंतर अनेक लोक आठवड्यातून फक्त 2-3 दिवसच कार्यालयात जातात. याचा डबेवाल्यांवर मोठा परिणाम झाला. 2018 मध्ये जी संख्या 4,500 होती, ती आता 1,500 राहिली आहे.’ जे उरले आहेत, त्यांचीही परिस्थिती चांगली नाही. बाळू शिंदे 20 वर्षे डबेवाले होते. रोज 15-20 डबे पोहोचवत असत. दरमहा 20,000 रुपये कमवत होते. 2020 च्या अखेरपर्यंत फक्त दोन ग्राहक उरले. आता ते ऑटो चालवतात. जे टिकून आहेत, ते दोन-दोन कामे करत आहेत. असोसिएशन आता शिफ्ट आधारित कामाची योजना आखत आहे. पण अध्यक्ष रामदास कारवांडे म्हणतात, ‘आता तरी चालले आहे, पण पुढे काय होईल, सांगता येत नाही.’ दररोज सकाळी मुंबईच्या लोकलमध्ये स्टीलचे डबे घेऊन हे लोक आजही दिसतात. ते एका अशा परंपरेला जिवंत ठेवत आहेत जी कधी या शहराच्या वेगाची ओळख होती, पण आता त्याच वेगाने मागे पडत चालली आहे. स्विगी-झोमॅटो, क्लाउड किचन आणि महागाईने वाढवले डबेवाल्यांचे आव्हान डबेवाला फक्त २,००० रुपये प्रति महिना घरचं जेवण पोहोचवत असे. आता स्विगी आणि झोमॅटोसारखे फूड डिलिव्हरी ॲप्स स्क्रीनच्या एका टचवर बिर्याणीपासून बर्गरपर्यंत उपलब्ध करून देत आहेत. दरम्यान, उदयास येत असलेल्या क्लाउड किचनने स्पर्धा तीव्र केली आहे. परिणामी, एकेकाळी एकछत्री राज्य करणारी डबेवाला प्रणाली कमी होत आहे. ३५ वर्षांपासून डबेवाले असलेले बाबन कदम म्हणतात, ‘आजच्या महागाईत नवीन पिढी या कामात येणार नाही. सगळे चांगली नोकरी किंवा व्यवसाय इच्छितात.’
Source link
मुंबईची जीवनवाहिनी असलेल्या डबेवाल्यांचे अस्तित्व संकटात:हार्वर्डने एकेकाळी लॉजिस्टिक्सचा मास्टरक्लास म्हटले होते, प्रिन्स चार्ल्स स्वतः पाहण्यासाठी आले होते
