ऋषिकेश मुखर्जी यांची जयंती:अमिताभ-राजेश खन्ना यांना सेटवर बंद करून ठेवले होते; ‘आनंद’ चित्रपट न मिळाल्याने धर्मेंद्र यांनी दारू पिऊन रात्रभर फोन केला

इ.स. १९७३ च्या आसपासचा काळ होता. ‘नमक हराम’ चित्रपटाचे चित्रीकरण सुरू होते. सेटवर एका गाण्याचे चित्रीकरण केले जात होते. सेटवर हिंदी चित्रपटसृष्टीतील दोन दिग्गज अभिनेते अमिताभ बच्चन आणि राजेश खन्ना उपस्थित होते; मात्र चित्रीकरणाच्या मध्यात दोघेही दूरध्वनीवर बोलण्यात व्यस्त झाले. दिग्दर्शकांना ही गोष्ट कळली तेव्हा ते म्हणाले, “अच्छा! आता मी दोघांना पाहतो.” त्यानंतर त्यांनी दोघांना बोलावून समोर बसवले आणि रागावत म्हणाले, “तुम्ही इथे काम करण्यासाठी आला आहात की फोन करण्यासाठी?” यानंतर दिग्दर्शकांनी चौकीदाराला बोलावले आणि स्टुडिओचे प्रवेशद्वार बंद करून घेतले. स्पष्टपणे सांगण्यात आले की गाण्याचे चित्रीकरण पूर्ण होईपर्यंत कोणीही बाहेर जाणार नाही. रात्री साडेबारा वाजेपर्यंत गाण्याचे चित्रीकरण सुरू राहिले. ना कोणी बाहेर गेले, ना कोणाला आत येऊ देण्यात आले. आपण हिंदी चित्रपटसृष्टीतील दिग्गज चित्रपट निर्माते ऋषिकेश मुखर्जी यांच्याबद्दल बोलत आहोत. आज त्यांच्या १०४व्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या आयुष्याशी संबंधित काही किस्से जाणून घेऊया. गणित-विज्ञान शिकवले, नंतर चित्रपट संपादक झाले
ऋषिकेश मुखर्जी यांचा जन्म ३० सप्टेंबर १९२२ रोजी तत्कालीन कलकत्ता येथे झाला. त्यांनी कलकत्ता विद्यापीठातून रसायनशास्त्र विषयात पदवी घेतली. चित्रपटसृष्टीत येण्यापूर्वी काही काळ त्यांनी गणित आणि विज्ञानही शिकवले. चित्रपटांकडे असलेला त्यांचा कल त्यांना कलकत्त्यातील न्यू थिएटर्सपर्यंत घेऊन गेला. येथे त्यांनी कॅमेरा आणि संपादनाचे काम शिकले. त्यानंतर १९५१ मध्ये ते मुंबईत आले आणि बिमल रॉय यांच्यासोबत चित्रपट संपादक व सहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून काम केले. पहिला चित्रपट फ्लॉप, दुसऱ्या चित्रपटाने ओळख निर्माण केली ऋषिकेश मुखर्जी यांनी १९५७ मध्ये ‘मुसाफिर’मधून दिग्दर्शक म्हणून कारकिर्दीची सुरुवात केली. हा चित्रपट यशस्वी ठरला नाही. १९५९ मध्ये आलेल्या ‘अनाडी’ या चित्रपटाने त्यांना ओळख मिळवून दिली. या चित्रपटाला पाच फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाले आणि ऋषिकेश मुखर्जी स्वतः सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाच्या शर्यतीत होते; मात्र हा पुरस्कार त्यांचे गुरु बिमल रॉय यांना त्यांच्या ‘सुजाता’ या चित्रपटासाठी मिळाला. यानंतर ऋषी दांनी सातत्याने असे चित्रपट बनवले, ज्यांसाठी कथेला भव्य सेटची गरज नव्हती आणि प्रत्येक दृश्यावरही स्टारचा दबदबा नव्हता. त्यांच्या सिनेमाकडे अनेकदा भारतीय मध्यमवर्गीयांच्या बदलत्या जीवनाशी जोडून पाहिले गेले. त्यांच्या कथांमध्ये मोठे सामाजिक प्रश्नही आले, पण त्यांची मांडणी अतिशय साधी आणि कौटुंबिक राहिली. त्यांच्या प्रमुख चित्रपटांमध्ये ‘अनुराधा’, ‘छाया’, ‘असली-नकली’, ‘अनुपमा’, ‘आशीर्वाद’, ‘सत्यकाम’, ‘गुड्डी’, ‘आनंद’, ‘बावर्ची’, ‘अभिमान’, ‘नमक हराम’, ‘मिली’, ‘चुपके-चुपके’, ‘गोलमाल’ आणि ‘खूबसूरत’ यांचा समावेश आहे.
‘आनंद’मध्ये किशोर कुमार यांना घेऊ इच्छित होते ऋषिदा
‘आनंद’ चित्रपटातील राजेश खन्ना यांची व्यक्तिरेखा आज हिंदी सिनेमातील सर्वांत संस्मरणीय व्यक्तिरेखांमध्ये गणली जाते. मात्र, या भूमिकेसाठी सुरुवातीला किशोर कुमार यांचे नाव समोर आले होते. किशोर कुमार या चित्रपटाचा भाग का बनले नाहीत, याबाबत दोन वेगवेगळे किस्से सांगितले जातात. पहिला किस्सा किशोर कुमार यांचे पुत्र अमित कुमार यांनी विक्की लालवानी यांच्याशी संवाद साधताना सांगितला होता. किशोर कुमार यांचा एका बंगाली इव्हेंट मॅनेजरसोबत पैशांवरून वाद झाला होता. त्यानंतर त्यांनी आपल्या सुरक्षा रक्षकाला कोणत्याही बंगाली व्यक्तीला आत येऊ देऊ नये, असे निर्देश दिले होते. याचदरम्यान ऋषिकेश मुखर्जी किशोर कुमार यांना भेटण्यासाठी त्यांच्या घरी पोहोचले. ऋषिदा स्वतः बंगाली होते. सुरक्षा रक्षकाने त्यांना त्याच इव्हेंट मॅनेजरचा माणूस समजले आणि गेटवरच अडवले. त्यामुळे ऋषिदांना किशोर कुमार यांची भेट घेता आली नाही आणि ते परतले. मात्र, याबाबत आणखी एक आवृत्तीही आहे. गीतकार गुलजार यांनी त्यांच्या ‘एक्चुअली… आय मेट देम: अ मेमॉयर’ या पुस्तकात लिहिले होते की ‘आनंद’मध्ये किशोर कुमार यांना घेण्याबाबतची चर्चा जवळपास निश्चित झाली होती; मात्र किशोर कुमार कदाचित ही गंभीर भूमिका साकारण्याच्या मनःस्थितीत नव्हते. गुलजार यांच्या मते, शूटिंगच्या काही दिवस आधी किशोर कुमार अचानक पूर्णपणे टक्कल करून कार्यालयात पोहोचले. ते ऋषिकेश मुखर्जी यांना चिडवत नाचू-गाऊ लागले आणि म्हणू लागले- “आता काय करणार ऋषी?” अशी झाली ‘आनंद’मध्ये राजेश खन्ना यांची एंट्री किशोर कुमार यांच्यासोबत चर्चा जमली नाही, तेव्हा ऋषिकेश मुखर्जी यांनी पुढचा विचार शशी कपूर यांना घेण्याचा केला; पण त्या वेळी शशी कपूर यांच्याकडे चित्रपटासाठी आवश्यक तारखा उपलब्ध नव्हत्या. ऋषी दांसमोर पुन्हा प्रश्न होता की आता ‘आनंद’ची भूमिका कोणाला द्यायची. त्याचदरम्यान एके दिवशी राजेश खन्ना त्यांच्याकडे पोहोचले. त्यांनी ऋषिकेश मुखर्जी यांना सांगितले की, आपण एका अतिशय सुंदर कथेवर चित्रपट बनवत आहात, असे ऐकले आहे आणि त्यांना ती कथा ऐकायची आहे.
ऋषी दांनी स्पष्टपणे सांगितले की, ते आपल्या चित्रपटाची कथा कोणालाही ऐकवत नाहीत. मात्र, त्यानंतर त्यांनी एक अट ठेवली—जर राजेश खन्ना चित्रपटासाठी सातत्याने आणि पुरेशा तारखा देऊ शकत असतील, तर ते त्यांना कथा ऐकवण्यास तयार आहेत. राजेश खन्ना यांनी होकार दिला. त्यांनी कथा ऐकताच त्यांना भूमिका आवडली आणि राजेश खन्ना चित्रपट करण्यास तयार झाले. सांगितले जाते की, राजेश खन्ना यांनी चित्रपटासाठी नेहमीचे मानधन घेण्याऐवजी कथितपणे मुंबई क्षेत्राचे वितरण हक्क घेतले. धर्मेंद्र यांनी दारू पिऊन रात्रभर फोन केला दिग्दर्शक ऋषिकेश मुखर्जी यांनी ‘आनंद’ चित्रपटात धर्मेंद्र यांनाही भूमिका देऊ केली होती. चित्रपटाशी संबंधित एक रंजक किस्सा स्वतः धर्मेंद्र यांनी कपिल शर्मा यांच्या शोमध्ये सांगितला होता. धर्मेंद्र यांच्या म्हणण्यानुसार, ऋषिकेश मुखर्जी यांनी एका विमानप्रवासात त्यांना ‘आनंद’ची कथा ऐकवली होती. ऋषिदांनी त्यांना चित्रपटात काय घडणार आहे आणि त्यांची व्यक्तिरेखा कशा प्रकारे साकारली जाणार आहे, हे सांगितले होते. धर्मेंद्र यांना वाटले होते की ते या चित्रपटाचा भाग होणार आहेत. मात्र, काही काळानंतर त्यांना कळले की हा चित्रपट राजेश खन्ना यांच्यासोबत सुरू झाला आहे. धर्मेंद्र या निर्णयामुळे इतके नाराज झाले की त्यांनी दारू प्यायल्यानंतर ऋषिकेश मुखर्जी यांना रात्रभर फोन केले. त्यांना कथा ऐकवण्यात आली होती आणि भूमिकेबद्दल सांगण्यात आले होते, मग चित्रपट राजेश खन्ना यांना का देण्यात आला, असे ते वारंवार विचारत होते. धर्मेंद्र यांनी सांगितले की ऋषी दा फोनवर त्यांना म्हणत राहिले- ‘धरम, झोप, सकाळी बोलू.’ पण फोन ठेवताच ते पुन्हा कॉल करायचे आणि तोच प्रश्न विचारायचे. विशेष म्हणजे, या घटनेनंतर दोघांचे व्यावसायिक संबंध बिघडले नाहीत. पुढे धर्मेंद्र यांनी ऋषिकेश मुखर्जी यांच्यासोबत ‘गुड्डी’, ‘चुपके-चुपके’ यांसारख्या चित्रपटांमध्ये काम केले. ‘गुड्डी’मधून १० दिवसांनंतर अमिताभ बच्चन यांना काढून टाकले ऋषिकेश मुखर्जी यांच्या ‘गुड्डी’ (१९७१) या चित्रपटातून जया भादुरी (जया बच्चन) यांनी मुख्य अभिनेत्री म्हणून पदार्पण केले होते. या चित्रपटाशी संबंधित एक रंजक किस्सा स्वतः अमिताभ बच्चन यांनी ‘कौन बनेगा करोडपती’च्या मंचावर सांगितला होता. अमिताभ यांनी सांगितले होते की, ‘गुड्डी’मध्ये जया भादुरी यांच्यासोबत नायकाच्या भूमिकेसाठी त्यांची निवड झाली होती. त्यांनी चित्रपटाचे चित्रीकरणही सुरू केले होते; मात्र सुमारे १० दिवसांनंतर ऋषिकेश मुखर्जी यांनी त्यांना चित्रपटातून काढून टाकले. अमिताभ यांच्या म्हणण्यानुसार, त्यावेळी ‘गुड्डी’सोबतच ‘आनंद’ या चित्रपटावरही काम सुरू होते. ‘आनंद’मध्ये राजेश खन्ना मुख्य भूमिकेत होते आणि हा चित्रपट मोठा हिट ठरेल, अशी ऋषी दांना आशा होती. ‘गुड्डी’मध्ये जया यांचे पात्र धर्मेंद्र यांचे खूप मोठे चाहते होते. अमिताभ यांनी सांगितले की, ऋषिकेश मुखर्जी यांना त्यांच्या समोर असा कोणताही ओळखीचा चेहरा नको होता, ज्याची स्वतःची स्टार ओळख असेल. त्यांना भीती होती की त्यामुळे जया यांच्या पात्राचा निरागसपणा आणि त्या धर्मेंद्र यांच्या चाहत्या असल्याची कथा प्रभावित होऊ शकते. म्हणूनच शूटिंग सुरू झाल्यानंतर सुमारे १० दिवसांनी ऋषी दांनी अमिताभ यांना चित्रपट सोडण्यास सांगितले. तसेच पुढे ते त्यांच्यासोबत नक्की काम करतील, असा विश्वासही दिला. नंतर अमिताभ यांच्या जागी समित भंजा यांची निवड करण्यात आली. बिग बी आणि राजेश खन्ना यांना सेटवर बंद करून ठेवले
याच चित्रपटाच्या शूटिंगशी संबंधित आणखी एक किस्सा ऋषिकेश मुखर्जी यांच्या कठोर कार्यपद्धतीचे दर्शन घडवतो।
अभिनेते रजा मुराद यांनी सांगितले होते की, ‘सूनी रे सेजरिया’च्या शूटिंगदरम्यान राजेश खन्ना आणि अमिताभ बच्चन फोनवर बोलण्यात व्यग्र झाले होते। ऋषिदांनी दोघांना बोलावून त्यांना झापले। यानंतर त्यांनी चौकीदाराला बोलावून स्टुडिओचे गेट बंद करून घेतले। गाणे पूर्ण होईपर्यंत सेटवरून कोणीही बाहेर जाणार नाही, असे सांगण्यात आले। रात्री सुमारे १२:३० वाजता शूटिंग संपल्यानंतरच गेट उघडण्यात आले। ‘गोलमाल’ आपल्याच घरात अवघ्या ४० दिवसांत बनवला
१९७९ सालचा ‘गोलमाल’ आजही हिंदी चित्रपटसृष्टीतील लोकप्रिय विनोदी चित्रपटांमध्ये समाविष्ट आहे। अमोल पालेकर, उत्पल दत्त, बिंदिया गोस्वामी आणि दीना पाठक यांसारख्या कलाकारांचा समावेश असलेला हा चित्रपट ऋषिकेश मुखर्जी यांनी अत्यंत मर्यादित साधनसामग्रीत बनवला। चित्रपटाचा जवळपास संपूर्ण भाग ऋषिकेश मुखर्जी यांच्या वांद्रे येथील ‘अनुपमा’ या बंगल्यात चित्रित करण्यात आला. घरातील हॉलचे भवानी शंकर यांच्या कार्यालयात रूपांतर करण्यात आले, ड्रॉइंग रूमचा वापर राम प्रसाद यांच्या घराप्रमाणे करण्यात आला आणि बागेत पार्टीचे दृश्य चित्रित करण्यात आले. सर्वांत मनोरंजक गोष्ट म्हणजे हा चित्रपट अवघ्या ४० दिवसांत पूर्ण झाला होता. ऋषिकेश मुखर्जी यांनी स्वतः सांगितले होते की, ते बजेट आणि कलाकारांच्या तारखांबाबत शिस्त पाळत असत, कारण ते दुसऱ्याच्या पैशातून चित्रपट बनवत होते. व्हीलचेअरवर बसून दोन चित्रपटांचे दिग्दर्शन केले
ऋषिकेश मुखर्जी यांच्या आयुष्यात असा एक काळही आला, जेव्हा आजारपणामुळे त्यांच्या शारीरिक क्षमतेवर परिणाम झाला. १९६१ मध्ये त्यांना संधिवाताचा तीव्र झटका आला. तरीही त्यांनी काम सोडले नाही. त्यांनी ‘अनुपमा’ आणि ‘असली-नकली’ या चित्रपटांचे दिग्दर्शन व्हीलचेअरवरून केले. अमिताभ-जया यांच्या लग्नाची बातमी सर्वप्रथम त्यांना मिळाली
अमिताभ बच्चन आणि जया भादुरी यांचे नातेही ऋषिकेश मुखर्जी यांच्या चित्रपटांशी जोडलेले आहे. दोघांची पहिली भेट ‘गुड्डी’च्या वेळी झाली होती.
अमिताभ बच्चन यांनी नंतर आपल्या ब्लॉगमध्ये सांगितले होते की, जेव्हा त्यांनी आणि जयाने लग्न करण्याचा निर्णय घेतला, तेव्हा आपल्या आई-वडिलांनंतर ज्या व्यक्तींना ही बातमी दिली, त्यात ऋषिकेश मुखर्जी यांचाही समावेश होता. राज कपूर आणि ऋषिकेश मुखर्जी यांची मैत्री ऋषिकेश मुखर्जी आणि राज कपूर खूप खास मित्र होते. दोघेही सोव्हिएत संघाच्या दौऱ्यादरम्यान जवळ आले होते. ऋषिदांच्या म्हणण्यानुसार, ते तिथे रात्रभर एकत्र बसून बुद्धिबळ खेळायचे. ऋषिकेश मुखर्जी यांचा पहिला चित्रपट ‘मुसाफिर’ यशस्वी ठरला नव्हता. त्यानंतर त्यांना काम मिळण्यात अडचणी येत होत्या. अशा वेळी राज कपूर आणि देव आनंद यांनी चित्रपट निर्माता एल. बी. लछमन यांना ऋषिकेश यांना संधी देण्याची विनंती केली. त्यानंतर त्यांना ‘अनाड़ी’चे दिग्दर्शन करण्याची संधी मिळाली. राज कपूर यांच्याशी संबंधित आणखी एक किस्सा ऋषिकेश मुखर्जी यांनी सांगितला होता. लंडनमध्ये चित्रीकरण सुरू असताना राज यांना ऋषिदा हॉटेलमध्ये थांबले असल्याचे कळले, तेव्हा ते रात्री त्यांना भेटायला गेले. राज यांनी त्यांना आपल्या घरी चलण्यास सांगितले. त्या वेळी ऋषिकेश गंभीर संधिवाताने त्रस्त होते. राज कपूर यांनी अनेक दिवस त्यांची काळजी घेतली, त्यांना ब्लँकेट पांघरले, दूध दिले आणि त्यांच्यासोबत वेळ घालवला. सांगायचे झाले तर, ‘आनंद’ हा ऋषिकेश मुखर्जी आणि राज कपूर यांच्या गाढ मैत्रीने प्रेरित होता. राज कपूर यांच्या गंभीर आजारपणाच्या काळात ऋषिदांना आपल्या मित्राला गमावण्याची भीती सतावू लागली. याच भावनेतून त्यांनी चित्रपटाची कथा लिहिली. राजेश खन्ना यांनी साकारलेले आनंद सहगल हे पात्र राज कपूर यांच्या जिंदादिल स्वभावावर आधारित होते, जे आजारी असूनही इतरांना हसवत असत. तर अमिताभ बच्चन यांनी साकारलेले डॉ. भास्कर बॅनर्जी हे पात्र ऋषिकेश मुखर्जी यांच्यापासून प्रेरित होते. आजारपणाच्या काळात इंदिरा गांधींनी त्यांच्या घरी बैठक आयोजित केली ऋषिकेश मुखर्जी केवळ उत्कृष्ट चित्रपट दिग्दर्शकच नव्हते, तर ते चित्रपटसृष्टीच्या योजना आणि धोरणांशीही जोडलेले होते. ते सेन्सॉर बोर्ड अर्थात CBFC चे अध्यक्ष आणि नॅशनल फिल्म डेव्हलपमेंट कॉर्पोरेशन (NFDC) चे अध्यक्षही होते. अभिनेते अंजन श्रीवास्तव यांनी सांगितले होते की, ऋषी दा नियोजनाशी संबंधित महत्त्वाच्या पदांवरही होते. एकदा ते आजारी पडले असताना इंदिरा गांधी यांनी त्यांच्या घरीच बैठक आयोजित केली होती, कारण त्यांचा बैठकीत सहभागी होणे आवश्यक मानले जात होते. टीव्ही शो ‘यस बॉस’चे मोठे चाहते होते अभिनेते राकेश बेदी यांनी वरिंदर चावला यांच्या यूट्यूब चॅनेलवर ऋषिकेश मुखर्जी यांच्याशी संबंधित एक भावुक किस्सा सांगितला होता. त्यांनी सांगितले होते की, ऋषी दा त्यांच्या टीव्ही शो ‘यस बॉस’चे मोठे चाहते होते आणि दर दोन महिन्यांनी त्यांना फोन करून शोचे कौतुक करत असत. आजारपणात ते अंथरुणावर असतानाही टीव्हीवर ‘यस बॉस’ पाहायचे आणि राकेशला फोन करायचे. शेवटच्या दिवसांत त्यांनी राकेशला फोन करून सांगितले होते की, हा शो रात्री ९ ते ९:३० वाजता प्रसारित होतो आणि मी देवाकडे प्रार्थना करतो की, मला हा अर्धा तास उठवू नका; घेऊन जायचे असेल तर हा अर्धा तास संपल्यानंतर घेऊन जा. हे ऐकून राकेश बेदी संपूर्ण रात्र रडत होते.
ऋषिकेश मुखर्जी यांनी चार दशकांहून अधिक काळच्या कारकिर्दीत ४२ चित्रपटांचे दिग्दर्शन केले. २७ ऑगस्ट २००६ रोजी मुंबईत वयाच्या ८३व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले.



Source link