“सामान्य माणसाच्या मनात सतत धुमसणारा राग, व्यवस्थेने केलेला अपमान, व्यवस्थेबद्दलची घृणा आणि वर्गसंघर्ष यांच्या अंतरंगातील ‘प्रेशर कुकर’ची वाफ आपल्या अफाट ताकदीने पडद्यावर बाहेर काढणारा एक अद्वितीय चेहरा आज आपल्यातून कायमचा निघून गेला आहे. नाना पाटेकर
.
सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म ‘एक्स’वर (ट्विटर) राज ठाकरे यांनी नाना पाटेकर यांच्या रंगभूमीपासून ते चित्रपटांपर्यंतच्या प्रवासाचे, त्यांच्या सामाजिक प्रभावाचे आणि अभिनयाच्या मानसशास्त्राचे एक प्रदीर्घ व विलोभनीय विश्लेषण मांडत त्यांना मनसेतर्फे भावपूर्ण श्रद्धांजली अर्पण केली.
मुंबईच्या गिरणी संस्कृतीपासून उदारीकरणापर्यंत, प्रत्येक टप्प्यावर अस्वस्थ सामान्यांचा चेहरा
मुंबई शहर, मराठी रंगभूमी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टी यांच्यातील अतूट धागा उलगडताना राज ठाकरे म्हणाले, “हिंदी सिनेसृष्टी म्हणजे मुंबई हे समीकरण जितके खरे, तितकेच मुंबई आली की इथली प्रायोगिक रंगभूमी, व्यावसायिक सिनेमा, झोपडपट्ट्या आणि चाळींमधून रोज अस्तित्व शोधणारा मध्यमवर्ग व कामगार वर्ग आला. गिरण्या बंद पडल्यानंतर उध्वस्त झालेला कामगार वर्ग, त्या नैराश्यातून जन्मलेले अंडरवर्ल्डचे साम्राज्य, विस्कटलेला सामाजिक सलोखा आणि त्यानंतर उदारीकरणानंतर विस्तारलेल्या मध्यमवर्गाच्या आकांक्षा—या प्रत्येक कालखंडाभोवती फिरणारे राजकारण नानांच्या कामातून थेट झळकले.”
रंगभूमीपासून ते ‘नटसम्राट’पर्यंत
“‘हमीदाबाईची कोठी’ या नाटकापासून सुरू झालेला हा प्रवास ‘परिंदा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘अब तक छप्पन’ ते अगदी ‘नटसम्राट’पर्यंत सतत विस्तारत राहिला. या प्रत्येक टप्प्यावर काळजात अस्वस्थता उराशी बाळगून जगणारा सामान्य माणूस नानांनी कधी रंगभूमीवर तर कधी मोठ्या पडद्यावर तितक्याच ताकदीने जिवंत केला.”
नाना म्हणजे सामान्यांच्या मनाचा प्रेशर कुकर
सामान्य माणसाच्या मनातील संतापाचा मनोवैज्ञानिक वेध घेत ठाकरे यांनी लिहिले, “सामान्य माणसाच्या नशिबी सतत अपमान, लाचारी, वर्गसंघर्ष आणि शक्तिहीनता येते. हे सगळे त्याच्या मनात प्रेशर कुकरसारखे आत रटरटत, धुमसत राहते. कधीतरी घरातील किरकोळ भांडणांतून ते बाहेर पडते, नाहीतर आतच खदखदत राहते. नानांच्या अभिनयाकडे पाहताना हा सामान्यांच्या भावनांचा जळजळीत प्रेशर कुकरच आपण पाहतोय असा प्रत्यय यायचा.”
अराजकतेपासून देशाला वाचवले
“लतादीदी, आशाताई, किशोर कुमार, रफी साहेब आणि अनेक संगीतकारांनी 60-70 वर्षे भारतीयांचे मन रिझवले; तसेच नाना पाटेकर आणि अमिताभ बच्चन यांनी सामान्यांच्या मनातील ही धुमसती आग अभिनयातून बाहेर काढून समाजाला एक वाट मोकळी करून दिली. म्हणूनच देशात शांतता राहिली, अन्यथा इथे दर महिन्याला अराजकतेचा भडका उडाला असता.”
हॉलिवूडच्या मॉर्गन फ्रीमनशी तुलना
नाना पाटेकरांच्या अभिनयाची तुलना थेट हॉलिवूडचे दिग्गज अभिनेते मॉर्गन फ्रीमन यांच्याशी करताना राज ठाकरे यांनी अत्यंत सूक्ष्म निरीक्षण मांडले. “दोघेही तत्कालीन बॉलिवूड किंवा हॉलिवूडच्या पारंपरिक देखण्या चौकटीत बसणारे कलाकार नव्हते. मॉर्गन फ्रीमन यांच्याकडे पाहिल्यावर असे वाटते की या माणसाने काळाच्या ओघात अफाट शहाणपण, प्रचंड संयम आणि परिस्थिती आहे तशी स्वीकारण्याचे शहाणपण आत्मसात केले आहे.”
भोगलेले दुःख आणि उसळणारा राग
“दुसऱ्या बाजूला नानांच्या अभिनयात अनिर्बंध राग, चंचलता आणि खोल साठलेले नैराश्य जाणवायचे. ‘या माणसाने जगात खूप काही बघितले आहे’ असा भास मॉर्गन फ्रीमन निर्माण करतात, तर ‘या माणसाने व्यवस्थेचे खूप भोगले आहे, आता बस झाले!’ असा विद्रोही हुंकार नानांच्या अभिनयातून उमटायचा. माणसाच्या या दोन परस्परविरोधी टोकांपैकी दुसरे बंडखोर टोक नानांनी मनस्वीपणे पडद्यावर उतरवले, म्हणूनच ते महान ठरले.”
गोऱ्यागोमट्या नटांच्या काळात कथेला केंद्रस्थानी आणणारे ‘पहिले नायक’
भारतीय सिनेमातील कलाकारांच्या बदलांवर प्रकाश टाकताना त्यांनी नमूद केले. “2000च्या दशकात गोरे-गोमटे, आखीव-रेखीव आणि गुळगुळीत चेहरे असलेल्या नटांऐवजी मूळ कथा पडद्यावर केंद्रस्थानी आली. ती ताकदवान कथा खांद्यावर वाहून नेणारे आणि केवळ आपल्या अभिनयाने प्रेक्षकांना खेचून आणणारे नट लोकप्रिय होऊ लागले. या संपूर्ण युगाचे ‘पहिले नायक’ 100 टक्के नाना पाटेकरच होते. आज ज्या चरित्र अभिनेत्यांची चलती दिसते आहे, ती पायवाट नानांनीच तयार केली.”
‘वेलकम’मधून विनोदाचे वेगळे परिमाण
“नाना म्हणजे केवळ आक्रमक, संतापी किंवा गंभीर अभिनय नव्हे; तर ‘वेलकम’सारख्या चित्रपटातून त्यांनी उदय शेट्टीची अफलातून विनोदी भूमिका साकारून आपण कोणत्याही पठडीत तितक्याच ताकदीने उभे राहू शकतो, हे जगाला दाखवून दिले.”
फटकळ स्वभाव आणि सिनेसृष्टीचे झालेले अतोनात नुकसान
नानांच्या स्वभावाविषयी बोलताना राज ठाकरे यांनी नेहमीप्रमाणे परखड मत नोंदवले. “नानांचा स्वभाव अत्यंत मनस्वी होता. मनात येईल ते थेट बोलायचे, कमालीचे फटकळ होते (खरंतर मी कोणाला फटकळ म्हणणे चुकीचेच ठरेल, असो!). यामुळे नानांना भूमिकेत घेण्याची तीव्र इच्छा असूनही अनेक निर्माते-दिग्दर्शक त्यांना टाळायचे. यामुळे नानांचे वैयक्तिक नुकसान झाले की नाही ठाऊक नाही, कारण ते मुळातच बेफिकीर वृत्तीचे होते; पण हिंदी चित्रपटसृष्टीचे आणि रसिकांचे 100 टक्के अतोनात नुकसान झाले.”
इरफान आणि नवाजुद्दीनचा संदर्भ
“नानांनी जर स्वभावात काही व्यावहारिक तडजोडी केल्या असत्या, तर दिवंगत इरफान खान किंवा नवाजुद्दीन सिद्दीकी यांच्यासारख्या गुणी कलाकारांना नंतरच्या काळात ज्या भूमिका व संधी मिळाल्या, त्या मिळाल्या असत्या का, अशी शंका मनात आल्यावाचून राहत नाही.”
नाना गेले, पण त्यांनी उभा केलेला सामान्य माणूस आजही जिवंत आहे!
श्रद्धांजलीचा शेवट करताना राज ठाकरे यांनी अत्यंत भावुक शब्दांत नानांच्या अमर अस्तित्वाची जाणीव करून दिली..
“नाना गेले… पण नानांनी पडद्यावर उभा केलेला तो सामान्य माणूस अजूनही आपल्या आजूबाजूला जिवंत आहे. त्याचा राग अजूनही आहे, त्याची अस्वस्थता, त्याचा अपमान, जगण्यासाठीची त्याची रोजची धडपड आणि परिस्थितीशी दोन हात करण्याची त्याची अधूनमधून उसळणारी ताकद आजही आपल्यात आहे. म्हणूनच नानांना निरोप देताना आपण केवळ एका महान अभिनेत्याला निरोप देत नाही आहोत; तर समाजातल्या सामान्य माणसाच्या मनात साठत गेलेल्या असंख्य भावनांचा एक ज्वलंत चेहरा आज आपल्यातून निघून गेला आहे.”
————————————
हेही वाचा…
दीड दिवसापूर्वीच फोन, तो निघून गेला यावर विश्वासच बसत नाही: नाना म्हणजे स्वतःला सतत तासणारा गुणी कलावंत, अमोल पालेकर भावुक
“दीड दिवसापूर्वीच त्याचा फोन आला होता… माझ्या नवीन नाटकाच्या प्रयोगाला येऊ शकलो नाही म्हणून ‘पुढच्या प्रयोगाला नक्की येईन रे’ असे हक्काने सांगणारा माझा धाकटा भाऊ आज अचानक निघून गेला, या धक्क्यातून मी अजूनही सावरू शकलेलो नाही. सकाळी जेव्हा ही बातमी कळाली, तेव्हा संपूर्ण शरीर सुन्न झाले. अत्यंत बलदंड, रोज नियमित व्यायाम करणारा आणि तब्येतीची काटेकोर काळजी घेणारा माणूस इतक्या अचानक आपल्यातून निघून जाईल, यावर मन विश्वासच ठेवायला तयार नाही,” अशा शब्दांत ज्येष्ठ अभिनेते व दिग्दर्शक अमोल पालेकर यांनी अभिनेते नाना पाटेकर यांच्या निधनावर तीव्र शोक व्यक्त करत आपल्या भावनांना वाट मोकळी करून दिली. येथे वाचा संपूर्ण बातमी
