दुष्काळाकडे समस्या म्हणून नव्हे, संधी म्हणून पाहा:गावातील पाणी गावातच जिरवा, तुकाराम मुंढेंचा शेतकऱ्यांना सल्ला

दुष्काळाचा सामना करण्यासाठी दरवर्षी शासनाकडून मदतीची अपेक्षा करण्यापेक्षा पाण्याचे योग्य नियोजन आणि जलसंधारणावर भर देणे आवश्यक आहे. दुष्काळाकडे केवळ संकट म्हणून न पाहता, त्यामागील कारणांचा अभ्यास करून त्यातून संधी शोधल्या पाहिजेत. गावात पडणारे पावसाचे पाणी गावातच अडवून जमिनीत जिरवले, तर दुष्काळाची तीव्रता कमी करता येऊ शकते. त्यासाठी गावपातळीवर सामूहिक प्रयत्न करून बांधबंधिस्ती आणि जलसंधारणाची कामे हाती घेण्याची गरज आहे, असा महत्त्वपूर्ण सल्ला आयएएस अधिकारी तुकाराम मुंढे यांनी दिला. पिंपरी-चिंचवड येथे आयोजित ‘ग्लोबल मराठा बिझनेस एक्स्पो’मध्ये ते बोलत होते. या वेळी त्यांनी दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांशी संवाद साधत पाणी व्यवस्थापन, शेतीतील बदल, दुग्ध व्यवसाय आणि ग्रामीण भागातील उद्योजकतेच्या संधी यांवर आपली भूमिका मांडली. दुष्काळाचे कारण समजून घेऊन पुढील सहा ते सात महिन्यांत कोणते उपाय करता येतील, याचे नियोजन करण्याची गरजही त्यांनी अधोरेखित केली. दरवर्षी मदत मागण्याऐवजी दुष्काळाच्या मूळ कारणांचा अभ्यास करा दुष्काळ पडला की टँकर, ट्यूबवेल आणि इतर शासकीय मदतीची मागणी केली जाते. शासनाकडूनही परिस्थितीनुसार मदत पुरवली जाते. मात्र, दरवर्षी त्याच समस्या निर्माण होत असतील, तर त्यावर कायमस्वरूपी उपाययोजना का होत नाहीत, याचा विचार करण्याची गरज आहे, असे मुंढे म्हणाले. एखाद्या गावात वर्षानुवर्षे किती ट्यूबवेल खोदण्यात आल्या, त्यासाठी किती खर्च झाला आणि त्याचा प्रत्यक्ष फायदा किती काळ मिळाला, याचा हिशेब ठेवला जातो का, असा प्रश्न त्यांनी उपस्थित केला. केवळ तात्पुरत्या उपायांवर अवलंबून राहण्यापेक्षा पाण्याची उपलब्धता, भूजलपातळी आणि पावसाच्या पाण्याचा वापर यांचा सखोल अभ्यास करणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी सांगितले. दुष्काळाकडे केवळ अडचण म्हणून न पाहता, तो एक ‘प्रॉब्लेम स्टेटमेंट’ म्हणून समजून घ्यावा. समस्या नेमकी काय आहे, ती का निर्माण झाली आणि उपलब्ध साधनसंपत्तीचा वापर करून त्यावर कोणते उपाय करता येतील, याचा विचार केल्यास नवीन मार्ग सापडू शकतात, असे त्यांनी स्पष्ट केले. गावातील पाणी बाहेर वाहून जाण्यापासून रोखणे गरजेचे पूर्वीच्या काळात ग्रामीण भागात पाण्याची उपलब्धता आणि त्याचा वापर यांचे स्वरूप वेगळे होते. कालांतराने गावांमध्ये पाइपलाइन, काँक्रिटचे रस्ते आणि इतर पायाभूत सुविधा निर्माण झाल्या. मात्र, या बदलांबरोबर पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्यासाठी पुरेशी व्यवस्था केली का, हा महत्त्वाचा प्रश्न असल्याचे मुंढे यांनी सांगितले. गावातील विहिरी आणि ट्यूबवेलचे पाणी आटत असताना पावसाचे पाणी मात्र वाहत जाऊन तलाव किंवा नदीत जमा होते. अनेक ठिकाणी शेतांमधील बांधांची उंची कमी झाली आहे किंवा बांधच काढून टाकण्यात आले आहेत. त्यामुळे शेतात पडणारे पाणी जमिनीत मुरण्याऐवजी थेट वाहून जाते. परिणामी, पावसाळ्यात उपलब्ध होणारे पाणी साठवण्यात अपयश येते आणि उन्हाळ्यात पाणीटंचाईला सामोरे जावे लागते, असे त्यांनी नमूद केले. रस्ते आणि गावातील विकासकामांसाठी काँक्रिटीकरण आवश्यक असले, तरी त्याचा विचार पाण्याच्या नैसर्गिक प्रवाहाशी जोडून केला पाहिजे. ज्या ठिकाणी आवश्यक आहे, तिथे काँक्रिटीकरण करावे; मात्र, पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्याची व्यवस्था नष्ट होता कामा नये. गावात पडणारे पाणी गावातच राहिले पाहिजे, हे जलव्यवस्थापनाचे महत्त्वाचे तत्त्व असल्याचे मुंढे यांनी सांगितले. बांधबंधिस्ती केली तर कमी पावसातही दिलासा दुष्काळावर मात करण्यासाठी ‘पाणी अडवा, पाणी जिरवा’ या तत्त्वानुसार काम करण्याची गरज त्यांनी व्यक्त केली. शेतातील बांधांची दुरुस्ती, बांधबंधिस्ती, पावसाच्या पाण्याचे स्थानिक पातळीवर संधारण आणि भूजल पुनर्भरण यांसारख्या उपायांना प्राधान्य दिले पाहिजे. एखाद्या शेतकऱ्याने स्वतंत्रपणे प्रयत्न करण्यापेक्षा संपूर्ण गावाने एकत्र येऊन जलसंधारणाची कामे केली, तर त्याचा परिणाम अधिक व्यापक होऊ शकतो. दरवर्षी 300 ते 500 मिलिमीटर किंवा त्यापेक्षा अधिक पाऊस पडणाऱ्या भागातही पाण्याचे योग्य नियोजन केल्यास उपलब्ध पावसाचा मोठा फायदा घेता येतो. पावसाचे पाणी अडवले नाही, तर ते वाहून जाते आणि नंतर त्याच पाण्यासाठी पैसे खर्च करावे लागतात, याकडे त्यांनी लक्ष वेधले. हिवरेबाजार गावाचे उदाहरण देताना त्यांनी जलसंधारण आणि नियोजनबद्ध शेतीचे महत्त्व स्पष्ट केले. पाणी अडवणे, उपलब्ध पाण्याचा योग्य वापर करणे आणि त्यानुसार पीकपद्धतीत बदल करणे यांमुळे ग्रामीण भागात आर्थिक प्रगती साधता येऊ शकते, असे त्यांनी सांगितले. दुष्काळात दुग्ध व्यवसायातून उत्पन्नवाढीची संधी दुष्काळाच्या काळात शेतीतील अडचणी वाढत असल्या, तरी ग्रामीण भागात पर्यायी उत्पन्नाचे स्रोत विकसित करण्याची संधीही असते. त्यासाठी दुग्ध व्यवसायाकडे उद्योजकीय दृष्टिकोनातून पाहिले पाहिजे, असे मुंढे यांनी सांगितले. अन्न व औषध प्रशासनाच्या क्षेत्रात काम करताना दुधाशी संबंधित बाबींचा अनुभव येतो. देशात दुधाची मागणी आणि उपलब्धता यांचा विचार करता या क्षेत्रात व्यवसायवाढीला वाव आहे. दुग्ध व्यवसायाचा विस्तार, दुधावर प्रक्रिया करणारे उद्योग आणि दुग्धजन्य पदार्थांच्या निर्मितीतून ग्रामीण भागात रोजगाराच्या संधी निर्माण होऊ शकतात, असे त्यांनी नमूद केले. मात्र, दुग्ध व्यवसाय करताना पाण्याची उपलब्धता, जनावरांचे संगोपन, चारा व्यवस्थापन आणि उत्पादनाचा दर्जा या बाबी महत्त्वाच्या आहेत. शुद्ध आणि दर्जेदार दुधाला बाजारपेठेत मागणी असते. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी केवळ दूध उत्पादनापुरते मर्यादित न राहता त्यावर आधारित उद्योगांचाही विचार करावा, असा सल्ला त्यांनी दिला. कमी पाण्यात चारा उत्पादनासाठी हायड्रोपोनिक्सचा पर्याय दुग्ध व्यवसायातील प्रमुख अडचणींपैकी एक म्हणजे जनावरांसाठी चारा उपलब्ध करून देणे. पाण्याची कमतरता असलेल्या भागात पारंपरिक पद्धतीने चारा उत्पादन करणे कठीण ठरू शकते. अशा परिस्थितीत हायड्रोपोनिक्ससारख्या आधुनिक पद्धतींचा वापर करता येऊ शकतो, असे मुंढे यांनी स्पष्ट केले. हायड्रोपोनिक्स पद्धतीत मातीचा पारंपरिक वापर न करता नियंत्रित वातावरणात चारा पिकवता येतो. या पद्धतीत पाण्याचा वापर तुलनेने कमी ठेवता येऊ शकतो. त्यामुळे मर्यादित पाणी उपलब्ध असलेल्या शेतकऱ्यांसाठी हा पर्याय उपयुक्त ठरू शकतो. या तंत्रज्ञानाबाबत शेतकऱ्यांमध्ये जागरूकता निर्माण करणे आणि त्यांना त्याची प्रत्यक्ष माहिती देणे गरजेचे असल्याचे त्यांनी सांगितले. पशुसंवर्धन विभागात काम करत असताना या क्षेत्राकडे केवळ सरकारी योजना किंवा पारंपरिक व्यवसाय म्हणून न पाहता उद्योजकतेच्या दृष्टीने पाहण्याची भूमिका घेतल्याचेही त्यांनी नमूद केले. योग्य नियोजन, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि बाजारपेठेचा अभ्यास यांच्या मदतीने ग्रामीण भागातील दुग्ध व्यवसाय अधिक सक्षम करता येऊ शकतो. उद्योजकांनी सीएसआरमधून जलसंधारणासाठी पुढे यावे जलसंधारण ही केवळ शासनाची किंवा एखाद्या शेतकऱ्याची जबाबदारी नसून संपूर्ण गावाने एकत्रितपणे राबवण्याची प्रक्रिया आहे. यामध्ये स्थानिक नागरिक, शेतकरी, ग्रामसंस्था आणि उद्योजक यांचा सहभाग महत्त्वाचा आहे, असे मुंढे यांनी सांगितले. उद्योजकांनी आपल्या कॉर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्वाच्या (सीएसआर) निधीतून बांधबंधिस्ती आणि जलसंधारणाची कामे हाती घ्यावीत, असे आवाहन त्यांनी केले. ग्रामीण भागात पाण्याची उपलब्धता वाढवण्यासाठी अशा कामांचा दीर्घकालीन फायदा होऊ शकतो. या उपक्रमात आपण स्वतः सर्वप्रथम सहभागी होण्यास तयार असल्याचेही मुंढे यांनी स्पष्ट केले. एकूणच, दुष्काळावर मात करण्यासाठी केवळ तात्पुरत्या मदतीवर अवलंबून न राहता पाण्याचे नियोजन, सामूहिक जलसंधारण, शेतीतील बदल आणि पर्यायी व्यवसाय यांचा एकत्रित विचार करण्याची गरज त्यांनी व्यक्त केली. गावात पडणारा प्रत्येक थेंब अडवून जमिनीत जिरवणे आणि उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने वापर करणे, हाच ग्रामीण भागाला दुष्काळाच्या संकटातून बाहेर काढण्याचा महत्त्वाचा मार्ग असल्याचे त्यांनी सांगितले. हेही वाचा… बीडमध्ये चौथीच्या 4 विद्यार्थिनींसोबत शिक्षकाचे संतापजनक कृत्य:अश्लील वर्तन आणि विनयभंगाचा आरोप, पालकांच्या तक्रारीनंतर अटक जिल्ह्यातील गेवराई तालुक्यातील लुखामसला गावात शाळेतील विद्यार्थिनींच्या सुरक्षिततेबाबत गंभीर प्रश्न निर्माण करणारी घटना समोर आली आहे. येथील जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळेत शिकणाऱ्या चौथीच्या 4 विद्यार्थिनींसोबत शिक्षकाने गैरवर्तन केल्याचा आरोप करण्यात आला आहे. विद्यार्थिनींसमोर कपडे काढणे, त्यानंतर अश्लील प्रकार करणे आणि त्यांना अयोग्य पद्धतीने स्पर्श करणे, असे आरोप संबंधित शिक्षकावर करण्यात आले आहेत. या प्रकरणी पालकांनी पोलिसांत तक्रार दिल्यानंतर शिक्षकाला अटक करण्यात आली आहे. घटनेची माहिती समोर आल्यानंतर गावात संतापाचे वातावरण असून, आरोपी शिक्षकाला कठोर शिक्षा देण्याची मागणी ग्रामस्थांनी केली आहे. सविस्तर वाचा…



Source link