पूर्वीच्या काळात फटाके केवळ आनंदोत्सवासाठी फोडले जात नव्हते, तर त्यामागे शेती आणि पर्यावरणाशी संबंधित उद्देशही होता. त्या काळातील फटाक्यांमध्ये आजच्यासारखी रासायनिक द्रव्ये नव्हती. त्यांच्या धुरामुळे पिकांवर हल्ला करणारे कीटक मरत असत आणि वातावरण शुद्ध होण्यास मदत होत असे, असे प्रतिपादन राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे सरसंघचालक डॉ. मोहन भागवत यांनी केले. नागपुरात १० नोव्हेंबर रोजी दिवाळी आणि गोवर्धन पूजेच्या निमित्ताने आयोजित कार्यक्रमात ते बोलत होते. महेश्वरी पंचायतने या कार्यक्रमाचे आयोजन केले होते. भागवत यांचे हे विधान समाजमाध्यमांवर व्हायरल होत आहे. भारतीय परंपरेतील प्रत्येक कृतीमागे विशिष्ट विचार आणि उद्देश असल्याचे भागवत यांनी सांगितले. दिवाळी हा केवळ व्यक्ती किंवा कुटुंबाचा उत्सव नसून संपूर्ण समाजाला जोडणारा सण आहे. पूजा व्यक्तीशी, तर सण कुटुंबाशी संबंधित असतो; मात्र पर्व संपूर्ण समाजाला एकत्र आणते, अशी मांडणी त्यांनी केली. फटाके फोडण्याच्या परंपरेचा संदर्भ देताना त्यांनी जुन्या आणि आजच्या फटाक्यांमधील फरक स्पष्ट केला. पूर्वीच्या फटाक्यांमध्ये हानिकारक रासायनिक पदार्थ नसत. शेतीवर हल्ला करणारे कीटक नष्ट करण्यासाठी त्यांच्या धुराचा उपयोग होत असे. त्यामुळे वातावरण शुद्ध होण्यास मदत मिळत असे, असे त्यांनी नमूद केले. त्याचप्रमाणे तूप आणि तीळ तेलाचे दिवे लावण्यामागेही विशिष्ट वैज्ञानिक आधार असल्याचे त्यांनी सांगितले. अशा दिव्यांमुळे वातावरणात विशिष्ट प्रकारची हवा निर्माण होत असे, असा दावाही त्यांनी केला. परंपरांचे पालन केवळ रूढी म्हणून न करता त्यामागील उद्देश समजून घेतले पाहिजेत. या प्रथा योग्य भावनेने पाळल्यास पर्यावरण शुद्ध राहण्यास आणि जीवनात आनंद निर्माण होण्यास मदत होईल, असे भागवत म्हणाले.
दिवाळीच्या पाच दिवसांचे सामाजिक महत्त्वही त्यांनी विशद केले. गोवत्स द्वादशीपासून भाऊबीजेपर्यंत प्रत्येक दिवस कुटुंब, आरोग्य, स्वच्छता, सामाजिक जबाबदारी आणि धर्माचरणाची जाणीव करून देतो. लक्ष्मीपूजन म्हणजे केवळ धनसंपत्ती नव्हे, तर मनाची समृद्धीही आहे. राग, मत्सर, लोभ आणि नकारात्मक विचार दूर करणे आवश्यक आहे, असे त्यांनी सांगितले. गोवत्स द्वादशीच्या माध्यमातून कुटुंब आणि उपजीविकेच्या जबाबदाऱ्यांची, तर धन्वंतरी पूजेच्या निमित्ताने आरोग्य आणि योग्य आहार-विहाराची आठवण होते. नरक चतुर्दशी स्वच्छतेचा संदेश देते. लक्ष्मीपूजनाच्या वेळी घराबरोबर मनातील राग, मत्सर, लोभ आणि नकारात्मकता दूर करण्याचा विचार केला पाहिजे. संत कबीरांच्या शिकवणीचा दाखला देत स्वतःच्या कष्टातून मिळालेल्या उत्पन्नात समाधान मानण्याचे आवाहनही त्यांनी केले.
बलिप्रतिपदेचा संदर्भ देताना भागवत यांनी सुशासनासाठी केवळ प्रशासन नव्हे, तर नागरिकांची नियमपालनाची तयारीही महत्त्वाची असल्याचे सांगितले. स्वातंत्र्याबरोबर इतरांप्रती जबाबदारी येते. घर, परिसर, शहर आणि समाजाचे नियम सर्वांनी पाळले पाहिजेत, असे ते म्हणाले. भाऊबीज हा भाऊ-बहिणीच्या स्नेहाबरोबरच धर्म आणि मूल्यांच्या जतनाची आठवण करून देणारा दिवस असल्याचे त्यांनी सांगितले. पुढील पिढीपर्यंत संस्कार आणि परंपरा पोहोचविण्यात महिलांची, विशेषतः मातांची भूमिका महत्त्वाची असल्याचेही त्यांनी नमूद केले.
Source link
तेल-तुपाचे दिवे, जुन्या फटाक्यांचा धूर वातावरण शुद्ध करायचे:परंपरांचे पालन केवळ रूढी म्हणून नव्हे, तर त्यामागील उद्देश समजून केले पाहिजे– मोहन भागवत
