नवी दिल्ली28 मिनिटांपूर्वी
- कॉपी लिंक
NCERT च्या ‘मधुरिमा’ या नव्या पुस्तकात सिंधू संस्कृतीतील प्रसिद्ध ‘डान्सिंग गर्ल’ ची प्रतिमा बदललेल्या स्वरूपात छापली आहे. या पुस्तकात मूर्तीच्या शरीराला रंगाने झाकले आहे. यामुळे ती कपडे घातलेली दिसत आहे.
द इंडियन एक्सप्रेसच्या वृत्तानुसार, ‘डान्सिंग गर्ल’ ची प्रतिमा नववीच्या ‘मधुरिमा’ पुस्तकातील ‘हिस्ट्री ऑफ आर्ट्स’ या पहिल्या प्रकरणात दिली आहे. प्रतिमेत खांद्यांपासून खालचा भाग झाकलेला आहे, तर मूळ मूर्तीत हा भाग उघडा दिसतो. गेली 25 वर्षे छापल्या जात असलेल्या या कांस्य मूर्तीच्या मूळ स्वरूपात यापूर्वी कधीही बदल करण्यात आला नव्हता.
हे पुस्तक NCERT च्या नवीन कला शिक्षण मालिकेचा भाग असून, तो नवीन शिक्षण धोरण (NEP) आणि राष्ट्रीय अभ्यासक्रम आराखड्यांतर्गत (NCF) तयार करण्यात आला आहे. आतापर्यंत इयत्ता 1 ते 9 पर्यंतची पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत.
इतिहासकार म्हणाले – ही सेन्सॉरशिप
मिशेल डेनिनो यांनी प्रतिमेत केलेला बदल विद्यार्थ्यांसाठी अन्यायकारक असल्याचा आरोप केला आहे. ते म्हणाले की, मूर्तीचे संपूर्ण शरीर झाकणे हे सेन्सॉरशिप आहे.
डेनिनो यांच्या मते, यामुळे एक अशी मूर्ती दाखवण्यात आली आहे, जी कुठेही अस्तित्वात नाही. त्यांनी प्रश्न विचारला की, जर याच तर्कावर चित्र बदलले जात असेल, तर विद्यार्थ्यांना नॅशनल म्युझियममध्ये ठेवलेली मूळ प्रतिमा आणि इतर अर्धनग्न किंवा नग्न ऐतिहासिक मूर्ती पाहण्यापासूनही रोखले जाईल का?
एनसीईआरटी म्हणाले- कोणतेही खास कारण नाही
चित्रातील बदलाबाबत विचारलेल्या प्रश्नावर एनसीईआरटीचे संचालक दिनेश प्रसाद सकलानी यांनी द इंडियन एक्सप्रेसला सांगितले की, यामागे कोणतेही खास कारण नाही.
ते म्हणाले की, इयत्ता 6 वीच्या सोशल सायन्सच्या पुस्तकात ‘डान्सिंग गर्ल’चे चित्र त्याच्या मूळ स्वरूपात उपलब्ध आहे. हे हडप्पा संस्कृतीच्या प्रमुख शोधांपैकी एक आहे.
एनसीईआरटीच्या नववीच्या ‘मधुरिमा’ या पुस्तकात हे चित्र छापले आहे.
यापूर्वीही चित्रावर आक्षेप घेण्यात आला होता
इतिहासकार मिशेल डेनिनो यांनी मे महिन्यात ‘द इंडियन एक्सप्रेस’ला दिलेल्या मुलाखतीत सांगितले होते की, एनसीईआरटीने सिंधू संस्कृतीवरील धड्याच्या सुरुवातीच्या पानावर ‘डान्सिंग गर्ल’चे चित्र लावण्यावर आक्षेप घेतला होता. त्यावेळी डेनिनो एनसीईआरटीच्या नवीन इयत्ता 6 वीच्या सामाजिक विज्ञान पुस्तकाच्या पाठ्यपुस्तक विकास समितीचे प्रमुख होते.
डेनिनो यांच्या मते, काही लोकांचे असे मत होते की, मूर्तीच्या नग्न स्वरूपावरून वाद निर्माण होऊ शकतो. नंतर हे चित्र धड्याच्या सुरुवातीवरून काढून आतील पानावर लहान आकारात ठेवण्यात आले, परंतु ते पूर्णपणे काढण्यात आले नाही.
डेनिनो म्हणाले होते की, डान्सिंग गर्ल मुलांसाठी योग्य नसेल, तर त्यांनी राष्ट्रीय संग्रहालयातही जाऊ नये, जिथे ही मूर्ती ठेवलेली आहे.
मोहेंजोदारो आणि ‘डान्सिंग गर्ल’ का खास आहेत?
- मोहेंजोदारो हे सिंधू संस्कृतीतील (हडप्पा संस्कृती) सर्वात मोठ्या आणि विकसित शहरांपैकी एक होते. हे सध्याच्या पाकिस्तानमधील सिंध प्रांतात स्थित आहे.
- या शहराचा शोध 1922 मध्ये भारतीय पुरातत्वशास्त्रज्ञ राखालदास बॅनर्जी यांनी लावला होता.
- सिंधू संस्कृती जगातील सर्वात प्राचीन शहरी संस्कृतींपैकी एक मानली जाते. तिचा काळ अंदाजे 2600 ईसापूर्व ते 1900 ईसापूर्व मानला जातो.
- मोहेंजोदारो त्याच्या सुनियोजित रस्ते, जलनिस्सारण व्यवस्था, धान्य कोठारे आणि प्रगत नगर नियोजनासाठी प्रसिद्ध आहे.
- ‘डान्सिंग गर्ल’ या नावाने प्रसिद्ध असलेली सुमारे 4 इंच उंचीची कांस्य मूर्ती 1926 मध्ये मोहेंजोदारो येथे सापडली होती.
- मूर्तीमध्ये अंबाडा बांधलेली एक युवती दाखवली आहे, जिच्या हातात अनेक बांगड्या आणि गळ्यात हार आहे. तिची मुद्रा आत्मविश्वासाने भरलेली मानली जाते.
- पुरातत्वशास्त्रज्ञ याला हडप्पा संस्कृतीच्या प्रगत धातूकाम, शिल्पकला आणि कलात्मक समजेचा महत्त्वाचा पुरावा मानतात.
- ‘डान्सिंग गर्ल’ आज सिंधू संस्कृतीच्या सर्वात ओळखल्या जाणाऱ्या कलाकृतींपैकी एक मानली जाते.
- मूळ मूर्ती नवी दिल्लीच्या नॅशनल म्युझियममध्ये ठेवली आहे.
