जयपूर- खोल्यांमध्ये कोंबून ठेवली मुले, बोटेदेखील वाकली:12 वर्षांची मुले 16 तास बांगड्या बनवतात, पहिल्यांदाच कॅमेऱ्यासमोर निरागसांचे भयावह सत्य

जयपूरमध्ये 12 ते 15 वर्षांच्या मुलांकडून बांगड्यांच्या कारखान्यांमध्ये मजुरी करून घेतली जात आहे. बिहारमधून मुलांना आणून अरुंद खोल्यांमध्ये कोंबून ठेवले जाते. 12 ते 16 तास कामाच्या बदल्यात 200 रुपये रोजंदारी दिली जाते. सतत इतके तास काम केल्यामुळे अनेक मुलांची बोटेदेखील वाकडी होतात. दैनिक भास्करच्या टीमने 15 दिवसांच्या तपासानंतर त्या भागांमध्ये पोहोचून पाहणी केली, जिथे या मुलांना लपवून मजुरी करून घेतली जात होती. एका खोलीत आम्हाला चार अल्पवयीन मुले बांगड्या बनवताना दिसली. त्यापैकी तिघांचे वय अवघे 12 वर्षे होते. मुलांनी कॅमेऱ्यासमोर सांगितले- सकाळी चहासोबत टोस्ट खायला देऊन कामाला लावले जाते. दिवसभरात 25 बंडल बांगड्या तयार करण्याचे लक्ष्य दिले जाते. आजारी पडल्यावर स्वतःच मेडिकल स्टोअरमधून औषधांची व्यवस्था करावी लागते. संडे बिग स्टोरीमध्ये वाचा- अरुंद खोल्यांमध्ये लपून मुलांकडून बालमजुरी कशी करून घेतली जात आहे… तीन मजली घर, अरुंद खोलीत बांगड्या बनवताना आढळली 4 मुले जयपूरमध्ये मुलांकडून लपूनछपून बालमजुरी करून घेतली जात असल्याची माहिती मिळाल्यावर भास्करची टीम भट्टा बस्तीत पोहोचली. आम्ही कॅमेरा सुरू केला आणि तीन मजली घरात प्रवेश केला. जिन्याने दुसऱ्या मजल्यावर पोहोचताच मुलं आपापसांत बोलत असल्याचा आवाज ऐकू आला. दार ठोठावल्यावर एका मुलाने दार उघडले. ही साधारण १०x१० फूटांची अरुंद खोली होती. चार मुलं छोट्या-छोट्या टेबलांवर बांगड्या बनवत होती. त्यांचे वय १२ ते १५ वर्षांच्या दरम्यान असावे असे वाटत होते. खुंटीवर मुलांचे कपडे टांगलेले होते. आजूबाजूला बांगड्यांमध्ये वापरला जाणारा रंग, रोगण आणि रसायनांचा कचरा साचलेला होता. आम्ही स्वतःला बांगड्यांचे व्यापारी असल्याचे सांगितले. मुलांकडून काम करून घेणारा मालक आणि दलाल त्या वेळी बाजारात माल विकण्यासाठी गेले होते. तेव्हा आम्ही मुलांशी संवाद साधण्याचा प्रयत्न केला. चारपैकी 3 मुलांनी आमच्याशी कॅमेऱ्यासमोर बोलून संपूर्ण सत्य सांगितले. ओळख लपवण्यासाठी सर्वांची नावे बदलण्यात आली आहेत. बदललेले नाव : इमरान, वय-12 वर्षे प्रश्न : वय किती आहे आणि इथे कधीपासून काम करत आहात? उत्तर : मी १२ वर्षांचा आहे. ७-८ आठवड्यांपासून (सुमारे २ महिने) इथे आहे. मी माझ्या बहिणीसोबत आलो आहे. प्रश्न : बिहारहून इथे का आलात? उत्तर : तिथे घरांमध्ये पाणी शिरते. जीव वाचवण्यासाठी आम्ही इकडे येतो आणि कामही मिळते. प्रश्न : इथे कोणते काम करता आणि किती पैसे मिळतात? उत्तर : मी बांगड्या बनवण्याचे काम करतो. ८ हजार रुपये मिळतात. त्यातील काही पैसे आम्ही ठेवतो आणि उरलेले मालक माझ्या आई-वडिलांकडे घरी पाठवतात. बदललेले नाव : आरिफ, वय : १५ प्रश्न : किती तास काम करता? उत्तर : सकाळी ८ वाजता उठतो आणि रात्री ८ वाजता झोपतो. प्रश्न : खाण्यासाठी काय मिळते? उत्तर : सकाळी ८ वाजता चहा मिळतो, तर दुपारी आणि रात्री हॉटेलमधून जेवण आणतो. प्रश्न : कामाचा किती दबाव असतो? उत्तर : आता दिवाळी आहे, त्यानंतर लग्नसराईचा हंगाम येईल. सध्या दिवसभरात २५ बंडलचा माल तयार करावा लागतो. एका बंडलमध्ये बारीक काम केलेल्या बांगड्यांचे १०० नग असतात. प्रश्न : एवढे तास काम करताना तब्येत बिघडली तर? उत्तर : आम्ही स्वतःच उपचार करून घेतो, मेडिकलमधून औषध आणतो, दुखापत झाली तर पट्टी करून घेतो. प्रश्न : अभ्यास करावासा वाटत नाही? उत्तर : मी बिहारमध्ये शिकत होतो… सातवीच्या वर्गात. आता जानेवारीत पुन्हा बिहारला जाईन, आठवीच्या वर्गात नाव नोंदवून घेईन आणि मॅट्रिकची परीक्षा देईन. बदललेले नाव : आरिफ, वय : 12 प्रश्न : तुझे वय किती आहे? उत्तर : 12 वर्षे प्रश्न : किती पैसे मिळतात? उत्तर : 6 हजार रुपये मिळतात. प्रश्न : किती तास काम करवून घेतात? उत्तर : सर्व लोकांसोबत सकाळी 8 वाजल्यापासून कामाला लागतो. प्रश्न : शाळेत जाण्याची इच्छा होत नाही का? उत्तर : होते. प्रश्न : घरच्यांची आठवण येते का? उत्तर : सर्वांची आठवण येते, नवीन वर्षाला घरी जाईन. 25 बंडलचे लक्ष्य, पूर्ण केले नाही तर पैसे नाहीत कमी वयात शिकण्याऐवजी, खेळण्याऐवजी आणि आपले बालपण जगण्याऐवजी ही मुले कारखान्यांमध्ये मेहनत करण्यास मजबूर आहेत. मजुरीसाठी जयपूरला पोहोचलेल्या मुलांनी सांगितले की, सकाळी त्यांना चहा आणि एक पंखा देऊन कामाला लावले जाते. मुलांनी कॅमेऱ्याबाहेर सांगितले की, कोणत्याही परिस्थितीत सकाळी ८ वाजता काम सुरू करावे लागते, अन्यथा २५ बंडल बांगड्या बनवण्याचे उद्दिष्ट पूर्ण होत नाही. उद्दिष्ट पूर्ण झाले नाही तर रोजंदारीदेखील मिळत नाही. दुपारी ढाब्यावरून रोटी आणि एक भाजी विकत घेऊन येतात. जेवण केल्यानंतर पुन्हा कामाला लावले जाते. त्यानंतरच मुले रात्रीचे जेवण करतात. डॉक्टर म्हणाले : १२-१६ तास काम केल्याने मुले मानसिक रुग्ण बनू शकतात ६ ते १० वर्षांच्या मुलाला १२ ते १८ तास एकाच ठिकाणी बसवून काम करून घेतल्याने त्याच्या मानसिक आणि शारीरिक विकासावर अत्यंत नकारात्मक परिणाम होतात. एसएमएस रुग्णालयातील तज्ज्ञ डॉ. विशाल गुप्ता यांनी सांगितले की, एवढ्या प्रदीर्घ काळ काम केल्यामुळे मुलांचा शारीरिक विकास खुंटतो. सतत बसून राहिल्याने त्यांची हाडे, स्नायू आणि शरीरयष्टी योग्य प्रकारे विकसित होऊ शकत नाहीत. स्नायूंमध्ये कमजोरी आल्याने शरीरात आखडण आणि वेदना निर्माण होऊ शकतात. तसेच, कमी प्रकाशात बांगड्यांवरील नक्षीकामासारखे बारीक काम केल्याने डोळ्यांवरही खूप वाईट परिणाम होतो. एनजीओचा दावा : बिहारमधील पुरानंतर जयपूरमध्ये बालमजुरांची संख्या वाढली 25 वर्षांपासून बालमजुरांची सुटका करणारे एनजीओ संचालक विजय गोयल यांनी दावा केला की, काही महिन्यांपूर्वी बिहारमध्ये आलेल्या पुरानंतर मोठ्या संख्येने बालमजुरांना जयपूरमध्ये आणण्यात आले आहे. मुलांना 3 ते 6 महिन्यांसाठी येथे आणून दररोज 12 ते 16 तास काम करून घेतले जाते. त्यांना आणण्याचा आणि ठेवण्याचा खर्च दलाल करतात. आपला कमिशन कापून उर्वरित पैसे थेट मुलांच्या कुटुंबीयांना पाठवतात. अनेक सुटका मोहिमांमध्ये असे समोर आले आहे की, एवढे तास सतत काम केल्यामुळे मुलांची मानसिक स्थिती बिघडते. त्याचबरोबर अनेक मुलांची बोटे आणि शरीराचे इतर अवयव वाकडे होतात. जयपूरमधील 10 पोलीस ठाण्यांच्या हद्दीत सुरू आहे बालमजुरीचा खेळ सामाजिक कार्यकर्ता विजय गोयल यांच्या मते, जयपूरचा विचार केला तर भट्टा बस्ती, रामगंज, गलतागेट, जयसिंह पुराखोर, खोह नागोरियान, शास्त्री नगर, आमेर, व्हीकेआय आणि कालवाड पोलीस ठाणे परिसरात सर्वाधिक बालमजूर आणले जातात. व्हीकेआय आणि कालवाड येथे कापड कारखाने, चप्पल कारखाने आणि पॅकेजिंगच्या कामात या मुलांना कामाला लावले जाते. भट्टा बस्ती, खोह नागोरियान, शास्त्री नगर आणि कोतवाली पोलीस ठाणे परिसरात त्यांना बांगड्या, आरी-तारा, काच आणि शिवणकामाच्या कामाला लावले जाते. बहुतेक मुले १० ते १६ वर्षे वयोगटातील असतात. अनेक ठिकाणी अवैध फटाक्यांच्या कारखान्यांमध्येही काम करून घेतले जात असल्याच्या माहिती येत असतात.



Source link