नाशिकच्या कुंभासाठी 21 वर्षांच्या अथर्वचा मास्टरप्लॅन:घाट कुठे? पार्किंग कुठे? रस्ता कोणता? एका क्लिकवर सोडवल्या कुंभातील अडचणी; मदतीला उभं केलं ‘यात्रिवा’

सिंहस्थ कुंभमेळ्यासाठी देश-विदेशातून लाखो भाविक नाशिकमध्ये दाखल होणार आहेत. मात्र, अनोळखी शहरात घाट कुठे आहे, मंदिरापर्यंत कसे जायचे, वाहन कुठे पार्क करायचे, वाहतुकीचा मार्ग कोणता, आपत्कालीन मदत कुठे मिळेल, अशा अनेक प्रश्नांमुळे भाविकांची धावपळ होऊ शकते. याच अडचणींचा आधीच विचार करत नाशिकच्या 21 वर्षीय अथर्व रविंद्र सूर्यवंशी या संगणक अभियांत्रिकीच्या विद्यार्थ्याने ‘यात्रिवा’ हे डिजिटल व्यासपीठ तयार केले आहे. घाट, मंदिरे, पार्किंग, वाहतूक, सुरक्षितता, आपत्कालीन मदत आणि नाशिकचा सांस्कृतिक वारसा यांची माहिती एकाच ठिकाणी देण्याचा प्रयत्न या माध्यमातून करण्यात आला आहे. विशेष म्हणजे, हा उपक्रम अथर्वने स्वतःहून उभा केला असून भाविकांसाठी तो पूर्णपणे मोफत ठेवण्याचा त्याचा मानस आहे. नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वर येथे होणाऱ्या सिंहस्थ कुंभमेळ्याची तयारी वेग घेत असतानाच नाशिकच्या एका तरुण संगणक अभियांत्रिकी विद्यार्थ्याने आपल्या कौशल्यातून एक वेगळीच संकल्पना उभी केली आहे. देशाच्या कानाकोपऱ्यातून आणि परदेशातून लाखो भाविक व पर्यटक या काळात नाशिकमध्ये येण्याची शक्यता आहे. शहराची ओळख नसलेल्या या पाहुण्यांना घाट, मंदिरे, पार्किंगची ठिकाणे, वाहतुकीचे मार्ग, आपत्कालीन मदत किंवा इतर आवश्यक सुविधा शोधताना अडचणी येऊ नयेत, अथर्व सूर्यवंशी यांनी ‘यात्रिवा – नाशिक कुंभमेळा 2027’ हे स्वतंत्र डिजिटल व्यासपीठ तयार केले आहे. एका ठिकाणी आवश्यक माहिती मिळावी आणि नाशिकमध्ये आलेल्या व्यक्तीची धावपळ कमी व्हावी, हा या उपक्रमामागचा मुख्य विचार आहे. सिंहस्थ कुंभमेळ्याचा विचार करून तयार झालेला हा उपक्रम केवळ पर्यटनाची माहिती देणाऱ्या संकेतस्थळापुरता मर्यादित नाही. नाशिकमध्ये प्रथमच येणाऱ्या व्यक्तीला कुठे जायचे, तिथे कसे पोहोचायचे, वाहन कुठे उभे करायचे, जवळ कोणते मंदिर किंवा घाट आहे, अडचणीच्या वेळी मदत कुठे मिळेल, अशा अनेक प्रश्नांची उत्तरे एकाच व्यासपीठावर मिळावीत, अशी त्याची रचना करण्यात आली आहे. मार्ग शोधण्यासाठी नकाशा, घाट आणि मंदिरांची माहिती, वाहनतळ, वाहतूक मार्गदर्शन, आपत्कालीन मदत, कुटुंबाची सुरक्षितता, प्रवासाचे नियोजन, नाशिकचा सांस्कृतिक वारसा आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित मदतनीस अशा अनेक सुविधा यात समाविष्ट करण्यात आल्या आहेत. मराठी, हिंदी आणि इंग्रजी या तीन भाषांमध्ये माहिती देण्याची सुविधाही ठेवण्यात आली आहे. त्यामुळे नाशिकची माहिती नसलेल्या भाविकांसाठी हे व्यासपीठ उपयोगी ठरण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. नकाशावर आधारित मार्गदर्शनाची व्यवस्था या संकल्पनेत नकाशा आणि मार्गदर्शनाला विशेष महत्त्व देण्यात आले आहे. कुंभमेळ्याच्या काळात मोठ्या प्रमाणावर गर्दी होणार असल्याने एखाद्या व्यक्तीला इच्छित ठिकाणी पोहोचण्यासाठी योग्य मार्ग शोधणे हे मोठे आव्हान असू शकते. घाट, मंदिरे, वाहनतळ किंवा अन्य महत्त्वाची ठिकाणे शोधताना वेगवेगळ्या ठिकाणी माहिती शोधण्याची गरज पडू नये, यासाठी ‘यात्रिवा’मध्ये नकाशावर आधारित मार्गदर्शनाची व्यवस्था करण्यात आली आहे. नाशिकबाहेरून येणाऱ्या भाविकांना शहराची रचना माहीत नसण्याची शक्यता लक्षात घेऊन ही सुविधा तयार करण्यात आली आहे. सार्वजनिक वाहतूक, वाहनतळ आणि इतर आवश्यक ठिकाणांची माहितीही एकाच ठिकाणी आणण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. गर्दीच्या काळात कमी वेळेत योग्य माहिती मिळणे हा या संकल्पनेचा महत्त्वाचा भाग आहे. हरवलेल्या व्यक्ती किंवा वस्तूंसाठी मदत कुंभमेळ्यासारख्या प्रचंड गर्दीच्या आयोजनात कुटुंबाची सुरक्षितता हा देखील महत्त्वाचा विषय आहे. विशेषतः लहान मुले आणि ज्येष्ठ नागरिक मोठ्या गर्दीत कुटुंबापासून वेगळे होण्याची शक्यता असते. ही गरज लक्षात घेऊन ‘यात्रिवा’मध्ये कुटुंब आणि समूहाच्या सुरक्षिततेसाठी स्वतंत्र सुविधा विकसित करण्यात आली आहे. यामध्ये संकेतांकावर आधारित ओळख सुविधा तयार करण्यात आली असून, गर्दीत कुटुंबातील सदस्य वेगळे झाल्यास त्यांची ओळख पटवण्यास मदत व्हावी, हा त्यामागील उद्देश आहे. यासोबतच हरवलेल्या व्यक्ती किंवा वस्तूंसाठी मदत, सुरक्षितता ओळखपत्र, ज्येष्ठ नागरिकांची काळजी, घाटावरील सुरक्षितता, हवामान आणि आरोग्याशी संबंधित सूचना अशा विषयांचाही समावेश करण्यात आला आहे. या सुविधा सध्या संकल्पना आणि विकासाच्या टप्प्यात असून त्यांना अधिक अचूक आणि प्रत्यक्ष वापरासाठी सक्षम करण्याचे काम पुढे सुरू राहणार आहे. चुकीची माहिती पसरू नये, याची काळजीचा प्रयत्न कृत्रिम बुद्धिमत्तेचाही वापर या उपक्रमात करण्यात आला आहे. ‘यात्रिवा’मध्ये तयार करण्यात आलेला कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित मदतनीस भाविकांना नाशिकमधील ठिकाणे, प्रवासाचे नियोजन आणि अन्य प्रवासीविषयक प्रश्नांची उत्तरे नैसर्गिक भाषेत देण्यासाठी तयार केला जात आहे. मात्र संवेदनशील माहितीच्या बाबतीत केवळ कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर अवलंबून राहणे योग्य नसल्याचे अथर्व यांचे मत आहे. त्यामुळे आपत्कालीन परिस्थिती, वाहतूक, अधिकृत सूचना, गर्दीची स्थिती किंवा अन्य महत्त्वाची माहिती देताना अधिकृत आणि तपासलेल्या स्रोतांचा आधार असावा, यावर पुढील काळात विशेष भर देण्यात येणार आहे. त्यासाठी तपासलेली माहिती असलेला स्वतंत्र माहिती-साठा तयार करून त्यावर आधारित कृत्रिम बुद्धिमत्ता मदतनीस विकसित करण्याची योजना आहे. म्हणजेच तंत्रज्ञानाचा वापर करताना चुकीची माहिती पसरू नये, याची काळजी घेण्याचा प्रयत्न या प्रकल्पात केला जात आहे. आध्यात्मिक महत्त्व आणि सांस्कृतिक वारसा बाबत माहिती ‘यात्रिवा’मध्ये नाशिकच्या इतिहासाला आणि सांस्कृतिक वारशालाही स्थान देण्यात आले आहे. सिंहस्थ कुंभमेळा हा केवळ काही दिवसांचा धार्मिक सोहळा नसून नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वरच्या धार्मिक, ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक परंपरांशी जोडलेला मोठा वारसा आहे. त्यामुळे बाहेरून येणाऱ्या भाविकांना केवळ कुठे जायचे एवढीच माहिती मिळू नये, तर ज्या शहरात ते आले आहेत त्या शहराचे महत्त्वही समजावे, असा विचार या प्रकल्पामागे आहे. धार्मिक स्थळे, घाट, कुंभ परंपरा, नाशिकचा इतिहास, आध्यात्मिक महत्त्व आणि सांस्कृतिक वारसा याबाबत माहिती देण्यासाठी स्वतंत्र विभाग तयार करण्यात आला आहे. सुमारे महिनाभरापासून काम सुरू विशेष म्हणजे हा प्रकल्प सध्या अथर्व यांनी जवळपास एकट्याने उभा केला आहे. गेल्या सुमारे महिनाभरापासून त्यावर काम सुरू आहे. संकेतस्थळाची रचना, माहितीची मांडणी, वापरकर्त्याला सोपे पडेल अशी रचना, कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित सुविधा, नकाशाशी संबंधित तंत्रज्ञान आणि इतर तांत्रिक कामे त्यांनी स्वतः हाताळली आहेत. या प्रक्रियेत विविध कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित विकास साधनांचा सहाय्यक म्हणून उपयोग करण्यात आला. मात्र प्रकल्प उभा करण्यातील सर्वात मोठे आव्हान संकेतस्थळ तयार करणे नव्हते, तर प्रत्यक्ष कुंभमेळ्यात भाविकांना कोणती माहिती सर्वाधिक आवश्यक ठरेल, याचा विचार करणे हे होते. गर्दीच्या परिस्थितीत एखाद्या व्यक्तीला अनेक टप्पे पार न करता आवश्यक माहिती मिळावी, या दृष्टिकोनातून संपूर्ण रचना करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. माहितीवर आधारित बहुभाषिक कृत्रिम बुद्धिमत्ता तांत्रिकदृष्ट्याही ‘यात्रिवा’ची रचना पुढे विस्तार करता येईल अशा पद्धतीने करण्यात येत आहे. संकेतस्थळासाठी आधुनिक संगणकीय तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला असून पुढे स्वतंत्र भ्रमणध्वनी अनुप्रयोग आणि सुरक्षित प्रशासकीय व्यवस्था याच रचनेशी जोडण्याचा विचार आहे. संकेतस्थळाच्या विकासात विविध तंत्रज्ञानांचा वापर करण्यात आला आहे. भविष्यात तपासलेल्या माहितीवर आधारित बहुभाषिक कृत्रिम बुद्धिमत्ता मदतनीस, माहितीची पडताळणी करणारी व्यवस्था आणि अधिक शिस्तबद्ध माहिती-साठा तयार करण्याचे नियोजन आहे. यामुळे प्रकल्पाची व्याप्ती केवळ एका संकेतस्थळापुरती न राहता मोठ्या प्रमाणावर वापरता येणाऱ्या डिजिटल व्यवस्थेकडे नेण्याचा प्रयत्न आहे. पूर्णपणे मोफत ठेवण्याचा मानस भाविकांकडून कोणतेही शुल्क न घेण्याची भूमिका अथर्व यांनी स्पष्ट केली आहे. ‘यात्रिवा’ भाविक, पर्यटक आणि स्थानिक नागरिकांसाठी पूर्णपणे मोफत ठेवण्याचा त्यांचा मानस आहे. या उपक्रमातून आर्थिक फायदा मिळवणे हा उद्देश नसून कुंभमेळ्याच्या काळात नाशिकमध्ये येणाऱ्या व्यक्तींना आवश्यक माहिती सहज मिळावी, हे मुख्य ध्येय आहे. बाहेरून येणाऱ्या भाविकांबरोबरच नाशिकमधील नागरिकांनाही याचा फायदा होऊ शकतो. शहरातील कमी परिचित पर्यटनस्थळे, सांस्कृतिक वारसा, धार्मिक स्थळे, वाहतूक किंवा इतर प्रवासी सुविधा शोधण्यासाठी स्थानिक नागरिकही या व्यासपीठाचा उपयोग करू शकतील. त्यामुळे कुंभमेळ्यानंतरही या प्रकल्पाची उपयुक्तता कायम ठेवण्याचा प्रयत्न केला जाणार आहे. माहिती इंटरनेटशिवायही उपलब्ध ‘यात्रिवा’चे संकेतस्थळ सध्या सुरू झाले असून पुढील टप्प्यात स्वतंत्र dedicated mobile application आणण्याची तयारी आहे. जीपीएसच्या मदतीने सेवा, आवश्यक सूचना, अधिक सोपे मार्गदर्शन आणि इंटरनेट उपलब्ध नसतानाही काही मूलभूत माहिती वापरता यावी, यासाठी व्यवस्था करण्याचा विचार आहे. कुंभमेळ्याच्या काळात मोठ्या संख्येने लोक एकाच वेळी इंटरनेटचा वापर करू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक गोष्टीसाठी इंटरनेटवर अवलंबून राहणे योग्य ठरणार नाही. महत्त्वाची मूलभूत माहिती इंटरनेटशिवायही उपलब्ध व्हावी, यासाठी पुढील विकासात त्यावर काम करण्याचा मानस आहे. अधिकृत व्यासपीठ नाही मात्र ‘यात्रिवा’ सध्या कोणतेही अधिकृत सरकारी किंवा कुंभमेळा प्रशासनाचे व्यासपीठ नाही, हे स्पष्ट करण्यात आले आहे. हा स्वतंत्रपणे विद्यार्थ्याने विकसित केलेला प्रकल्प आहे. त्याचे सध्या कोणत्याही शासकीय यंत्रणेशी, पोलिस विभागाशी किंवा कुंभमेळा प्रशासनाशी अधिकृत एकत्रीकरण झालेले नाही. त्यामुळे संकेतस्थळावरील माहितीचा वापर करताना अधिकृत प्रशासनाकडून मिळणाऱ्या सूचनांना प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. त्याचवेळी एवढ्या मोठ्या प्रमाणावरील कुंभमेळ्याच्या पार्श्वभूमीवर स्वतंत्र विद्यार्थी आणि नागरिकांनी तयार केलेल्या तंत्रज्ञानाधारित कल्पनांकडे प्रशासनाने लक्ष द्यावे, त्यांचे परीक्षण करावे आणि योग्य मार्गदर्शन करावे, अशी अथर्व यांची अपेक्षा आहे. नाशिक-त्र्यंबकेश्वर कुंभमेळा प्राधिकरणाच्या कामामध्ये भाविक सुविधा, डिजिटल व्यवस्था, सुरक्षितता, वाहतूक आणि प्रवासी व्यवस्थापन यांसारख्या बाबी महत्त्वाच्या असल्याने अशा तांत्रिक संकल्पनांचा विचार योग्य पद्धतीने होऊ शकतो, असे त्यांचे म्हणणे आहे. सरकारकडून मार्गदर्शनाची इच्छा अथर्व यांना सरकारकडून आर्थिक किंवा व्यावसायिक लाभाची अपेक्षा नसून प्रत्यक्ष मार्गदर्शनाची इच्छा आहे. संबंधित अधिकाऱ्यांसमोर ‘यात्रिवा’चे प्रत्यक्ष सादरीकरण करता यावे, त्यांच्याकडून सूचना मिळाव्यात आणि कुंभमेळ्याच्या प्रत्यक्ष गरजा समजून घेऊन प्रकल्प अधिक अचूक करता यावा, अशी त्यांची भूमिका आहे. भविष्यात प्रशासनाला हा प्रकल्प उपयोगी वाटल्यास कोणतेही अधिकृत एकत्रीकरण किंवा प्रत्यक्ष वापर व्हावा, असेही त्यांनी स्पष्ट केले आहे. अधिकृत माहिती उपलब्ध झाल्यास भाविकांना मार्गदर्शन, प्रवासी माहिती, वाहतूक, वाहनतळ, सुरक्षितता आणि गर्दी व्यवस्थापनाला पूरक ठरणारे व्यासपीठ म्हणून ‘यात्रिवा’चा विचार करता येऊ शकतो, अशी त्यांची अपेक्षा आहे. डिजिटल मदतीची नवी वाट उघडण्याचा प्रयत्न कुंभमेळ्यापूर्वी नाशिकमधील एका तरुण विद्यार्थ्याने स्वतःहून उचललेले हे पाऊल चर्चेचा विषय ठरले आहे. संगणक अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेत असलेल्या अथर्व यांच्यासाठी हा केवळ शैक्षणिक प्रकल्प नसून आपल्या शहरासाठी तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून काहीतरी उपयोगी करण्याचा प्रयत्न आहे. नाशिकमध्ये राहणाऱ्या विद्यार्थ्याने आपल्या शिक्षणाचा उपयोग आगामी कुंभमेळ्यासाठी करण्याचा घेतलेला हा निर्णय त्यामागची भावना स्पष्ट करतो. अथर्व सूर्यवंशी हे संगणक अभियांत्रिकीच्या अंतिम वर्षात शिक्षण घेत आहेत. सिंहस्थाच्या आधीच या तरुणाने आपल्या तांत्रिक कौशल्यातून भाविकांसाठी डिजिटल मदतीची नवी वाट उघडण्याचा प्रयत्न केला आहे.



Source link