पंचमीला तांगड्यात झुलतो परंपरेचा ‘डोलार’:बांबूच्या झुल्यावर पारंपरिक गीतांचा उत्सव, सातपुड्याच्या कुशीत जिवंत आहे आदिवासी संस्कृती‎

.

पोळ्याचा सण संपल्यानंतर दुसऱ्याच दिवशी पंचमीला गावात डोलार प्रथेसाठी विशेष तयारी केली जाते. या दिवसाची गावातील महिला आणि नागरिक आतुरतेने वाट पाहत असतात. डोलारसाठी गावातच पारंपरिक पद्धतीने बांबूचा झुला तयार केला जातो. बांबूची निवड, त्याची रचना आणि झुल्याची उभारणी या प्रक्रियेत स्थानिकांचे पारंपरिक कौशल्य दिसून येते. पिढ्यान्‌पिढ्या अनुभवातून जपलेली ही कारागिरी आजही या प्रथेचा अविभाज्य भाग आहे. डोलार तयार झाल्यानंतर त्याची सजावटही परिसरातील उपलब्ध नैसर्गिक साहित्याने केली जाते. पाने, फुले आणि अन्य नैसर्गिक वस्तूंचा वापर करून झुला सजवला जातो. कृत्रिम सजावटीपेक्षा निसर्गाशी एकरूप होणारी ही सजावट डोलारचे वेगळेपण अधोरेखित करते. एका बाजूला हिरवाईने नटलेले सातपुड्याचे जंगल आणि दुसऱ्या बाजूला नैसर्गिक साहित्याने सजवलेला बांबूचा डोलार, असे मनोहारी दृश्य पंचमीच्या दिवशी तांगडा गावात पाहायला मिळते.

या डोलार प्रथेचे विशेष आकर्षण म्हणजे आदिवासी महिलांचे पारंपरिक गीतगायन. डोलारच्या झुल्यावर बसून महिला सामूहिक स्वरात पारंपरिक गीते म्हणतात. या गीतांमधून आदिवासी समाजाचे दैनंदिन जीवन, शेती, निसर्ग, सण-उत्सव, नातेसंबंध आणि पूर्वजांच्या आठवणींचे दर्शन घडते.

झुल्याची हालचाल आणि त्यासोबत ताल धरत उमटणारे गीतांचे सूर यामुळे संपूर्ण वातावरणात उत्साह निर्माण होतो. या गीतांमधून केवळ मनोरंजन होत नाही, तर मौखिक स्वरूपात जपला गेलेला सांस्कृतिक वारसाही पुढील पिढीपर्यंत पोहोचतो.

गावातील ज्येष्ठ महिला या प्रथेचे महत्त्व नव्या पिढीतील मुलींना सांगतात. पारंपरिक गीते, डोलारची रचना आणि पंचमीच्या दिवशी ही प्रथा साजरी करण्यामागील सांस्कृतिक परंपरा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचविण्याचे काम या माध्यमातून होत आहे. त्यामुळे डोलार हा केवळ झुला राहात नाही, तर एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे जाणाऱ्या संस्कृतीचा दुवा ठरतो.

आधुनिक जीवनशैलीमुळे ग्रामीण आणि आदिवासी भागातील अनेक पारंपरिक प्रथा बदलत असताना तांगडा गावातील डोलार प्रथा मात्र अजूनही आपल्या मूळ स्वरूपात जपली जात आहे. मोबाईल, इंटरनेट आणि बदलत्या जीवनशैलीच्या काळातही गावकऱ्यांनी या परंपरेची नाळ निसर्गाशी जोडून ठेवली आहे. बांबू, पाने, फुले आणि पारंपरिक गीतगायन यांचा वापर करून साजरा होणारा हा उत्सव आदिवासी समाजाच्या निसर्गाशी असलेल्या जवळच्या नात्याची प्रचिती देतो.

पंचमीच्या दिवशी बांबूच्या डोलारावर झुलताना महिलांच्या ओठांवर उमटणारे पारंपरिक गीतांचे सूर म्हणजे या गावाच्या संस्कृतीचा जिवंत आवाज आहे. काळ बदलत असला, जीवनशैली बदलत असली तरी पूर्वजांनी दिलेला हा वारसा जपण्याची परंपरा तांगडा गावाने कायम ठेवली आहे. त्यामुळे सातपुड्याच्या कुशीतला हा डोलार केवळ झुलत नाही, तर त्याच्यासोबत आदिवासी संस्कृतीची परंपराही पिढ्यान्‌पिढ्या पुढे जात आहे.

श्रमातून उभा राहणारा बांबूचा डोलार तांगडा गावातील डोलार प्रथा ही केवळ पंचमीच्या दिवशी झुलण्याची परंपरा नसून, आदिवासी समाजाची सांस्कृतिक ओळख जपणारा उत्सव आहे. श्रमातून उभा राहणारा बांबूचा डोलार, निसर्गातून मिळालेल्या साहित्याने केलेली सजावट आणि महिलांच्या ओठांवरून उमटणारी पारंपरिक गीते यामध्ये अनेक पिढ्यांचा सांस्कृतिक अनुभव सामावलेला आहे. सातपुड्याच्या मातीशी आणि निसर्गाशी जोडलेला हा वारसा आजही तांगडा गावात तितक्याच उत्साहाने जिवंत आहे.