धर्मनगरी हरिद्वारमध्ये सध्या गंगाकालव्याच्या वार्षिक बंदीमुळे गंगेच्या प्रवाहाला खीळ बसली आहे. गंगा मातेत स्नान करण्याची इच्छा घेऊन हरिद्वारला येणाऱ्या भाविकांना घाटांवर पाणी कमी असल्याने निराशेला सामोरे जावे लागत आहे. त्याचवेळी, गंगेचा प्रवाह थांबल्याचा परिणाम स्थानिक व्यापारावरही दिसून येत आहे. मात्र, या बंदीदरम्यान काही कुटुंबांसाठी कोरडी गंगा आशेपेक्षा कमी नाही. हे लोक गंगेच्या तळाशी उतरून नाणी, तांब्याच्या वस्तू आणि कधीकधी सोन्या-चांदीच्या छोट्या वस्तू शोधतात. दिवसभराच्या मेहनतीनंतर मिळणाऱ्या या वस्तूंमधून त्यांच्या घरचा खर्च चालतो आणि सणासुदीच्या दिवसांत कुटुंबांना आर्थिक आधार मिळतो. गंगा बंदीदरम्यान एका बाजूला उत्तर प्रदेश सिंचन विभागाकडून घाटांची स्वच्छता, दुरुस्ती आणि आवश्यक बांधकामाची कामे केली जातात, तर दुसऱ्या बाजूला गंगेच्या तळाशी लोकांचे एक वेगळेच जग दिसून येते. सकाळ होताच अनेक लोक आपल्या कुटुंबांसह गंगेच्या कोरड्या भागात पोहोचतात. हातात छोट्या काठ्या, जाळी आणि इतर साधी साधने घेऊन ते माती व वाळूमध्ये आपल्या कमाईचा शोध घेतात. कुणाला काही नाणी मिळतात, तर कुणाच्या हाताला तांब्याच्या वस्तू लागतात. कधी एखाद्याला सोन्याची किंवा चांदीची छोटी वस्तू सापडली, तर दिवसभराची मेहनत सफल होते. घाटांवरील ग्राउंड रिपोर्ट वाचा… गंगा बंद होण्याची हे लोक वाट पाहतात, कोरड्या नदीपात्रात शोधतात कमाई गंगनहरचा वार्षिक बंद साधारणपणे दरवर्षी ऑक्टोबरमध्ये केला जातो. यावेळी गंगनहरमधील पाणीपुरवठा थांबवून स्वच्छता आणि दुरुस्तीची कामे केली जातात. बंदी झाल्यानंतर दिवाळीच्या आसपास कालव्यात पुन्हा पाणी सोडण्याची व्यवस्था केली जाते. याच काळात गंगेच्या काही भागांत पाण्याची पातळी कमी झाल्याने नदीच्या तळाशी साचलेल्या वस्तू शोधण्याची संधी मिळते. अनेक लोकांसाठी हा काळ वर्षातील इतर दिवसांपेक्षा वेगळा असतो. ते गंगा बंदीची वाट पाहतात, कारण या काळात त्यांना आपल्या उपजीविकेसाठी काही अतिरिक्त कमाईची आशा असते. कुटुंबातील सदस्य मिळून गंगेच्या तळाशी शोध घेतात. दिवसभराच्या मेहनतीनंतर मिळालेल्या वस्तू त्यांच्या धातूच्या प्रकारानुसार आणि उपयोगितेनुसार विकण्याचा किंवा इतर प्रकारे वापरण्याचा प्रयत्न केला जातो. मात्र, दररोजच्या शोधात मौल्यवान वस्तू मिळतीलच असे नाही. अनेकदा तासन्तास मेहनत केल्यानंतर केवळ काही नाणी किंवा किरकोळ धातूच्या वस्तूच हाती लागतात. तरीही लोक आशा सोडत नाहीत आणि दुसऱ्या दिवशी पुन्हा त्याच उत्साहाने गंगेत उतरतात. साधू राम बाबांना मिळाली सोन्यासारखी धातू, विकल्यावर मिळाले सुमारे ३०० रुपये हरिद्वारचे साधू राम बाबा सांगतात की, गंगा बंदी सुरू झाल्याच्या दिवसापासूनच त्यांनी गंगेच्या तळाशी वस्तू शोधण्यास सुरुवात केली होती. यादरम्यान त्यांना नाणी मिळण्यासोबतच सोन्यासारख्या धातूपासून बनवलेली एक छोटी वस्तूही मिळाली. बाबांच्या म्हणण्यानुसार, ही वस्तू विकल्यावर त्यांना सुमारे ३०० रुपये मिळाले. साधू राम बाबा म्हणतात की, गंगेत वस्तू शोधण्यासाठी सातत्याने मेहनत आणि चिकाटीची गरज असते. दररोज शोध घेतल्यास काही ना काही मिळण्याची आशा कायम राहते. भटिंडाहून दरवर्षी हरिद्वारला येतात चना सिंह, वाढत्या गर्दीमुळे शोध घेणे झाले कठीण पंजाबमधील भटिंडाहून हरिद्वारला येणारे चना सिंह गंगा बंद असताना सामानाचा शोध घेण्यासाठी येथे पोहोचतात. त्यांचे म्हणणे आहे की, ते दरवर्षी गंगा बंद असताना हरिद्वारला येतात आणि सकाळच्या वेळी आपला शोध सुरू करतात. दिवसभराच्या मेहनतीतून कमाई होईल, असे काही ना काही मिळावे, यासाठी त्यांचा प्रयत्न असतो. चना सिंह यांच्या मते, गंगेच्या तळाशी शोध घेताना कधी सोन्याचे दागिने, कधी चांदीची नाणी, तर कधी अष्टधातू किंवा तांब्यापासून बनवलेल्या छोट्या मूर्ती मिळण्याची शक्यता असते. मात्र, अशा वस्तू प्रत्येकाला मिळत नाहीत आणि बहुतेक लोकांना नाणी किंवा सामान्य धातूच्या वस्तूंवरच समाधान मानावे लागते. पंडा समाजाच्या मते, भाविकांच्या श्रद्धेमुळे या कुटुंबांना आधार मिळतो हरिद्वारचे पंडित जयराम सिंह यांचे म्हणणे आहे की, गंगा बंद असताना वस्तू शोधणारे अनेक लोक या काळाची आतुरतेने वाट पाहतात. भाविक आपल्या श्रद्धेनुसार गंगेत नाणी, धातूच्या वस्तू आणि इतर गोष्टी प्रवाहित करतात. पाण्याची पातळी कमी झाल्यावर यांपैकी काही वस्तू गंगेच्या तळाशी दिसू लागतात. त्या शोधून लोक आपला उदरनिर्वाह करण्याचा प्रयत्न करतात. त्यांनी सांगितले की, या लोकांसाठी गंगा बंदीचे दिवस कमाई मिळवण्याची महत्त्वाची संधी असतात. अनेक कुटुंबे सकाळीच गंगेच्या कोरड्या भागात पोहोचतात आणि संध्याकाळपर्यंत शोध घेत राहतात. या कामात केवळ मोठी माणसेच नव्हे, तर कुटुंबातील इतर सदस्यही साथ देतात. पूर्वी मोठ्या मूर्तीही सापडत असल्याची चर्चा; आता मौल्यवान वस्तू कमी झाल्या आहेत पंडित शैलेंद्र सिंह सांगतात की, पूर्वीच्या तुलनेत आता गंगेच्या तळाशी मौल्यवान वस्तू कमी सापडत असल्याचे दिसून येते. त्यांच्या मते, पूर्वी भाविक गंगेत मोठ्या संख्येने विविध प्रकारच्या वस्तू प्रवाहित करत असत. त्या काळात कधीकधी मोठ्या मूर्ती आणि इतर धातूच्या वस्तूही लोकांना सापडत असत. मात्र, आता वस्तू शोधणाऱ्या लोकांना बहुतेक वेळा नाणी, तांब्याच्या वस्तू आणि छोट्या-मोठ्या वस्तूच मिळतात. सोन्या-चांदीच्या वस्तू मिळण्याची शक्यता कायम असते, मात्र अशा वस्तू फार कमी लोकांच्या हाती लागतात. त्यामुळे या कामातून होणारी कमाईही अनिश्चित राहते. त्यांचे म्हणणे आहे की, गंगा बंदीदरम्यान वस्तू शोधणाऱ्या लोकांची मेहनत आणि आशा दोन्ही कायम असतात; मात्र पूर्वीप्रमाणे मौल्यवान वस्तू मिळण्याची शक्यता आता कमी दिसते. एका बाजूला घाटांची स्वच्छता, तर दुसरीकडे कुटुंबांचा उदरनिर्वाह गंगा बंदीचा मुख्य उद्देश गंगनहरची वार्षिक स्वच्छता, दुरुस्ती आणि आवश्यक बांधकामे पूर्ण करणे हा आहे. या काळात संबंधित विभागाकडून घाटांवर आणि कालव्याशी संबंधित भागांमध्ये आवश्यक कामे केली जातात, जेणेकरून पाणीपुरवठा पुन्हा सुरू झाल्यानंतर व्यवस्था सुरळीत राहील. याच काळात गंगेच्या काही भागांमध्ये पाण्याची पातळी कमी झाल्याने तळाशी साचलेला कचरा आणि इतर वस्तूही दिसू लागतात। एकीकडे ही परिस्थिती स्वच्छतेची गरज अधोरेखित करते, तर दुसरीकडे सामान शोधणाऱ्या लोकांनाही तेथे पोहोचण्याची संधी मिळते। मात्र, तळाशी सापडणारी प्रत्येक वस्तू मौल्यवान असेलच असे नाही आणि अनेकदा लोकांना बराच वेळ मेहनत करूनही फारच कमी सामान मिळते. अशा प्रकारे गंगा बंदीचा हा काळ वेगवेगळ्या लोकांसाठी वेगवेगळे अर्थ घेऊन येतो. भाविकांसाठी हा स्नानाची सुविधा प्रभावित होण्याचा काळ आहे, व्यापाऱ्यांसाठी व्यवसायात घट होण्याचे आव्हान आहे आणि काही कुटुंबांसाठी अतिरिक्त उत्पन्नाची आशा आहे. आशेच्या भरवशावर गंगेच्या बंदीचे दिवस जातात हरिद्वारमध्ये गंगा केवळ श्रद्धेचे केंद्रच नाही, तर हजारो लोकांच्या उपजीविकेशीही जोडलेली आहे. घाटांवरील पूजापाठ, धार्मिक उपक्रम आणि भाविकांची वर्दळ यांमुळे अनेक कुटुंबांचा उदरनिर्वाह चालतो. तर गंगा बंद असताना वस्तू शोधणाऱ्या लोकांसाठी कोरडी नदीतळाची जमीन कमाईचा पर्यायी मार्ग ठरते. या लोकांसाठी हे काम निश्चित उत्पन्नाचे साधन नाही. कधी काही नाणी सापडतात, कधी तांब्याच्या वस्तू मिळतात, तर कधी एखादी मौल्यवान वस्तू मिळण्याची आशा पूर्ण होते. या अनिश्चिततेच्या वातावरणात ते दररोज मेहनत करतात आणि जे काही मिळते, त्यातून आपल्या कुटुंबाच्या गरजा भागवण्याचा प्रयत्न करतात. गंगा बंदीच्या काळात कोरड्या पात्रात सामान शोधणारे हे लोक सांगतात की त्यांच्यासाठी प्रत्येक दिवस एक नवी आशा घेऊन येतो. गंगेचा प्रवाह काही काळासाठी थांबला तरी या कुटुंबांची मेहनत थांबत नाही. त्यांच्यासाठी गंगा बंदीचा प्रत्येक दिवस या आशेने सुरू होतो की कदाचित आजचा शोध घरखर्चात मदत करेल आणि येणाऱ्या सणांच्या आनंदात काही योगदान देऊ शकेल.
Source link
हरिद्वारमध्ये कोरड्या गंगेत चांदी-सोने शोधत आहेत लोक:म्हणाले- दरवर्षी गंगा बंद होण्याची वाट पाहतो, पाणी न मिळाल्याने भाविक निराश
