एलन मस्क यांची कंपनी स्पेसएक्स आपल्या सर्वात शक्तिशाली रॉकेट ‘स्टारशिप’ची १४वी चाचणी आज २८ सप्टेंबर रोजी भारतीय वेळेनुसार संध्याकाळी ६:१६ वाजता घेणार आहे. स्टारशिपला पृथ्वीच्या कक्षेत पाठवण्याची ही पहिलीच वेळ असेल. यापूर्वीच्या सर्व उड्डाणांमध्ये रॉकेटला सब-ऑर्बिटल प्रक्षेपपथापर्यंतच मर्यादित ठेवण्यात आले होते, जेणेकरून सुरक्षितता कायम राहावी आणि जास्तीत जास्त डेटा गोळा करता यावा. स्टारशिप स्पेसक्राफ्ट (वरचा भाग) आणि सुपर हेवी बूस्टर (खालचा भाग) यांना एकत्रितपणे ‘स्टारशिप’ म्हटले जाते. या वाहनाची उंची ४०३ फूट आहे. ऑर्बिटल आणि सब-ऑर्बिटल प्रक्षेपपथातील फरक 10 तासांचा प्रवास, पृथ्वीभोवती 6 प्रदक्षिणा या मोहिमेत स्टारशिप जमिनीपासून सुमारे 275 किलोमीटर उंचीवर उड्डाण करेल. जवळपास 10 तासांच्या या प्रवासात ते पृथ्वीभोवती 6 प्रदक्षिणा पूर्ण करेल. मोहीम पूर्ण झाल्यानंतर रॉकेट चिली देशाजवळील प्रशांत महासागरात सुरक्षितपणे पाण्यावर उतरेल, म्हणजेच स्प्लॅशडाउन करेल. पहिल्यांदाच अंतराळात सोडले जाणार 26 नवीन स्टारलिंक उपग्रह या उड्डाणातून प्रथमच नवीन तंत्रज्ञान असलेले 26 ‘स्टारलिंक V3’ उपग्रह अवकाशात पाठवले जात आहेत. यामुळे संपूर्ण जगभरातील इंटरनेटचा वेग आणि नेटवर्क मोठ्या प्रमाणात सुधारेल. या नवीन मॉडेलमधील केवळ एक उपग्रह नेटवर्कमध्ये प्रति सेकंद 1 टेराबिट (Tbps) डेटा क्षमता जोडेल. म्हणजेच या एकाच मोहिमेत एकूण 26 Tbps क्षमता जोडली जाईल, जी फॉल्कन 9 रॉकेटद्वारे पाठवल्या जाणाऱ्या छोट्या उपग्रहांच्या तुलनेत जवळपास 10 पट अधिक आहे. रॉकेटपासून वेगळे होताच हे उपग्रह आपले अँटेना आणि सौर पॅनेल उघडतील आणि रेडिओ लहरी तसेच लेझरच्या माध्यमातून जमिनीवरील केंद्रांशी आणि इतर उपग्रहांशी संपर्क साधतील. यानंतर ते आपल्या छोट्या इंजिनांच्या मदतीने निर्धारित कक्षेत पोहोचतील आणि सर्व प्राथमिक तपासण्या पूर्ण झाल्यानंतर इंटरनेट सेवा देण्यास सुरुवात करतील. 3 उपग्रहांमध्ये कॅमेरे बसवले आहेत, स्टारशिपवर ठेवणार नजर या मोहिमेत सहभागी असलेल्या 3 उपग्रहांमध्ये खास बदल करण्यात आले आहेत. त्यांच्यावर हायटेक कॅमेरे बसवण्यात आले आहेत. हे कॅमेरे अंतराळात स्टारशिपच्या ‘हीटशील्ड’ म्हणजेच उष्णतेपासून संरक्षण करणाऱ्या बाह्य थराचे स्कॅनिंग करतील आणि छायाचित्रे थेट जमिनीवर असलेल्या वैज्ञानिकांना पाठवतील. यामुळे पृथ्वीवर परतताना स्टारशिपचे हीटशील्ड किती सुरक्षित राहते, हे समजून घेण्यास वैज्ञानिकांना मदत होईल. ही छायाचित्रे आणि चाचणीचे निकाल भविष्यात रॉकेटला लॉन्च पॅडवर सुरक्षितपणे परत उतरवण्यासाठी उपयोगी ठरतील. आता स्टारशिपच्या यापूर्वी झालेल्या 13 चाचण्यांबद्दल जाणून घ्या…. 13वी चाचणी: पहिल्यांदाच स्टारशिप पाण्यात सुरक्षितपणे तरंगताना दिसले स्टारशिपचे 13वे चाचणी उड्डाण भारतीय वेळेनुसार 25 जुलै 2026 रोजी झाले. यामध्ये अपर स्टेजने हिंदी महासागरात लँडिंग केले, तर त्याच्या बूस्टरने मेक्सिकोच्या आखातात लँडिंग केली. स्टारशिपला सुरक्षितपणे पाण्यात उतरवण्याची ही पहिलीच वेळ होती. लँडिंगदरम्यान स्टारशिप आपल्या ‘बेली-फ्लॉप’ स्थितीतून सरळ झाली आणि पाण्यावर उभी उतरली. त्यानंतर ती हळूहळू एका बाजूला झुकून समुद्रात तरंगू लागली. १२वी चाचणी: इंजिन निकामी झाल्यानंतरही हिंद महासागरात लँडिंग ‘स्टारशिप’ची १२वी चाचणी यश आणि अपयशांचा संमिश्र प्रवास ठरली. यात स्टारशिपच्या नवीन आणि मोठ्या आवृत्तीचा (V3) पहिल्यांदाच वापर करण्यात आला. टेक्सासच्या दक्षिण टोकावर असलेल्या ‘स्टारबेस’ प्रक्षेपण पॅडवरून उड्डाण केल्यानंतर इंजिनमध्ये बिघाड झाला. यामुळे रॉकेट नष्ट होण्याचा धोका निर्माण झाला होता. असे असतानाही सुमारे एका तासानंतर स्टारशिप स्पेसक्राफ्ट हिंद महासागरात सुरक्षितपणे लँड करण्यात यशस्वी ठरले. ही चाचणी भारतीय वेळेनुसार २३ मे रोजी सकाळी घेण्यात आली. ११वी चाचणी: प्रथमच आठ डमी उपग्रह अंतराळात सोडले स्टारशिपची 11वी चाचणी 14 ऑक्टोबर 2025 रोजी सकाळी 5:00 वाजता टेक्सासमधील बोका चिका येथून करण्यात आली. ही चाचणी 1 तास 6 मिनिटांची होती. यामध्ये सुपर हेवी बूस्टरचे अमेरिकेच्या आखातात जलअवतरण करण्यात आले. तसेच स्टारशिपचे हिंद महासागरात जलअवतरण करण्यात आले. भविष्यात रॉकेटला प्रक्षेपणस्थळी परत आणण्याशी संबंधित चाचण्या करणे हा या उड्डाणाचा उद्देश होता. 10वी चाचणी: पहिल्यांदाच आठ डमी उपग्रह अंतराळात सोडले स्टारशिपची 10वी चाचणी 27 ऑगस्ट 2025 रोजी करण्यात आली होती, जी यशस्वी ठरली. रॉकेटचे सकाळी 5:00 वाजता टेक्सासमधील बोका चिका येथून प्रक्षेपण करण्यात आले. ही चाचणी 1 तास 6 मिनिटांची होती. या मोहिमेत स्टारलिंक सिम्युलेटर उपग्रहाला अंतराळात सोडण्यापासून ते इंजिन सुरू करण्यापर्यंतची सर्व उद्दिष्टे पूर्ण झाली. स्टारलिंक सिम्युलेटर उपग्रह हे खऱ्या स्टारलिंक उपग्रहांच्या प्रतिकृती आहेत. स्टारशिपची उपग्रह तैनात करण्याची क्षमता तपासण्यासाठी त्यांचा वापर केला जातो. 29 जून रोजी स्टारशिपमध्ये स्फोट झाला होता यापूर्वी ही चाचणी 29 जून 2025 रोजी होणार होती, मात्र स्टॅटिक फायर चाचणीदरम्यान स्टारशिपमध्ये स्फोट झाला होता. या चाचणीत रॉकेट जमिनीवर ठेवून त्याचे इंजिन सुरू केले जाते, जेणेकरून प्रक्षेपणापूर्वी सर्व काही व्यवस्थित आहे की नाही, हे तपासता येईल. चाचणीदरम्यान रॉकेटच्या वरच्या भागात अचानक स्फोट होण्यास सुरुवात झाली. पाहता पाहता संपूर्ण रॉकेट आगीच्या गोळ्यात बदलले. नववी चाचणी: बूस्टरचे लँडिंग झाले होते, मात्र शिपने नियंत्रण गमावले 28 मे 2025 रोजी झालेल्या नवव्या चाचणीत प्रक्षेपणानंतर सुमारे 30 मिनिटांनी स्टारशिपवरील नियंत्रण सुटले. त्यामुळे पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करताना ती नष्ट झाली. आकाशातच स्टारशिप नष्ट होण्याची ही सलग तिसरी वेळ होती. मात्र, बूस्टरने अमेरिकेच्या आखातात हार्ड लँडिंग केले. आठवी चाचणी: बूस्टरचे लँडिंग झाले, मात्र शिपचा स्फोट झाला स्टारशिपची आठवी चाचणी भारतीय वेळेनुसार 7 मार्च 2025 रोजी झाली होती. प्रक्षेपणानंतर 7 मिनिटांनी बूस्टर (खालचा भाग) वेगळा होऊन पुन्हा प्रक्षेपण पॅडवर आला. पण 8 मिनिटांनंतर शिपच्या (वरच्या भागाच्या) सहा इंजिनांपैकी 4 इंजिनांनी काम करणे बंद केले, त्यामुळे शिपचे नियंत्रण सुटले. यानंतर ऑटोमेटेड अबॉर्ट सिस्टिमने शिपचा स्फोट घडवून आणला. खाली पडणाऱ्या ढिगाऱ्यामुळे मियामी, ऑर्लॅंडो, पाम बीच आणि फोर्ट लॉडरडेलच्या विमानतळांवरील उड्डाणे प्रभावित झाली होती. सातवी चाचणी: बूस्टर परत आला; पण अंतराळयान आकाशातच स्फोटात उडाले 17 जानेवारी 2025 रोजीही स्टारशिपची सातवी चाचणी पूर्णपणे यशस्वी ठरली नव्हती. प्रक्षेपणानंतर 8 मिनिटांनी बूस्टर (खालचा भाग) वेगळा होऊन पुन्हा प्रक्षेपण पॅडवर आला होता, मात्र शिपमध्ये (वरच्या भागात) ऑक्सिजनची गळती होऊन स्फोट झाला होता. सहावी चाचणी: लॉन्चपॅडवर उतरण्यात अडचण दिसल्याने पाण्यावर उतरवले, ट्रम्पही उपस्थित होते स्टारशिपची सहावी चाचणी 20 नोव्हेंबर 2024 रोजी सकाळी 03:30 वाजता घेण्यात आली होती. अमेरिकेचे नवनिर्वाचित राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्पही चाचणी पाहण्यासाठी स्टारबेस येथे पोहोचले होते. या चाचणीत बूस्टरचे प्रक्षेपण केल्यानंतर त्याला पुन्हा लॉन्चपॅडवर पकडले जाणार होते, मात्र सर्व मापदंड योग्य नसल्यामुळे तो पाण्यात उतरवण्याचा निर्णय घेण्यात आला. स्टारशिपचे इंजिन अंतराळात पुन्हा सुरू करण्यात आले. त्यानंतर हिंद महासागरात लँडिंग करण्यात आले. पाचवी चाचणी: पहिल्यांदाच बूस्टरला लॉन्चपॅडवर पकडण्यात आले होते स्टारशिपची पाचवी चाचणी 13 ऑक्टोबर 2024 रोजी करण्यात आली होती. या चाचणीत पृथ्वीपासून 96 किमी उंचीवर नेण्यात आलेला सुपर हेवी बूस्टर लॉन्चपॅडवर परत आणण्यात आला, ज्याला मेकाझिलाने पकडले. मेकाझिला हे चॉपस्टिक्ससारखे दिसणारे दोन धातूचे हात आहेत. दरम्यान, स्टारशिपला पृथ्वीच्या वातावरणात पुन्हा प्रवेश करवून हिंद महासागरात नियंत्रित लँडिंग करण्यात आले. स्टारशिपने पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश केला तेव्हा तिचा वेग ताशी 26,000 किलोमीटर होता आणि तापमान 1,430°C पर्यंत पोहोचले होते. चौथी चाचणी: स्टारशिपला अंतराळात नेण्यात आले, त्यानंतर पाण्यात लँडिंग करण्यात आले स्टारशिपची चौथी चाचणी 6 जून 2024 रोजी झाली होती आणि ती यशस्वी ठरली होती. 1.05 तासांच्या या मोहिमेचे बोका चिका येथून संध्याकाळी 6.20 वाजता प्रक्षेपण करण्यात आले होते. यात स्टारशिपला अंतराळात नेण्यात आले आणि त्यानंतर पृथ्वीवर परत आणून पाण्यावर उतरवण्यात आले. चाचणीचा मुख्य उद्देश स्टारशिप पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करताना टिकून राहू शकते की नाही, हे पाहणे हा होता. चाचणीनंतर कंपनीचे मालक इलॉन मस्क म्हणाले होते, ‘अनेक टाइल्सचे नुकसान आणि एका खराब झालेल्या फ्लॅपनंतरही स्टारशिपने समुद्रात सॉफ्ट लँडिंग केले.’ तिसरी चाचणी: री-एंट्रीनंतर स्टारशिपशी संपर्क तुटला होता ही चाचणी 14 मार्च 2024 रोजी झाली होती. स्पेसएक्सने सांगितले होते की, स्टारशिप रीएंट्रीदरम्यान टिकू शकले नाही, परंतु उड्डाणादरम्यान त्याने अनेक महत्त्वपूर्ण कामगिरी साध्य केल्या. दरम्यान, इलॉन मस्क यांनी सांगितले की, या वर्षी अर्धा डझन स्टारशिप उड्डाण करतील, अशी त्यांना आशा आहे. ऑर्बिटमध्ये पोहोचल्यानंतर स्टारशिपने पेलोडचा दरवाजा उघडला आणि बंद केला. रॉकेटच्या आत असलेल्या दोन टाक्यांदरम्यान अनेक टन द्रवरूप ऑक्सिजन हलवला. स्टारशिपला पृथ्वीच्या वातावरणात रीएंट्री करण्यात आली, परंतु त्यानंतर संपर्क तुटला. दुसरी चाचणी: स्टेज सेपरेशननंतर बिघाड झाला होता स्टारशिपची दुसरी चाचणी 18 नोव्हेंबर 2023 रोजी संध्याकाळी सुमारे 6:30 वाजता घेण्यात आली होती. प्रक्षेपणानंतर सुमारे 2.4 मिनिटांनी सुपर हेवी बूस्टर आणि स्टारशिपचे विभाजन झाले. बूस्टरला पुन्हा पृथ्वीवर उतरायचे होते, मात्र 3.2 मिनिटांनी 90 किमी उंचीवर त्याचा स्फोट झाला. दरम्यान, स्टारशिप नियोजित आराखड्यानुसार पुढे जात राहिले. सुमारे 8 मिनिटांनी पृथ्वीपासून 148 किमी उंचीवर स्टारशिपमध्येही बिघाड झाला, त्यामुळे ते नष्ट करावे लागले. फ्लाइट टर्मिनेशन सिस्टमद्वारे ते नष्ट करण्यात आले. दुसऱ्या चाचणीत रॉकेट आणि स्टारशिप वेगळे करण्यासाठी पहिल्यांदाच हॉट स्टेजिंग प्रक्रियेचा वापर करण्यात आला, जी पूर्णपणे यशस्वी ठरली. सर्व 33 रॅप्टर इंजिनांनीही प्रक्षेपणापासून विभाजनापर्यंत व्यवस्थित काम केले. पहिली चाचणी: लॉन्चिंगनंतर ४ मिनिटांनी स्फोट झाला होता २० एप्रिल २०२३ रोजी स्टारशिपची पहिली ऑर्बिटल चाचणी घेण्यात आली होती. या चाचणीत बूस्टर ७ आणि शिप २४ लाँच करण्यात आले होते. उड्डाण केल्यानंतर अवघ्या ४ मिनिटांनी मेक्सिकोच्या आखाताजवळ ३० किलोमीटर उंचीवर स्टारशिपमध्ये स्फोट झाला होता. स्टारशिप अयशस्वी झाल्यानंतरही इलॉन मस्क आणि कर्मचारी आनंद साजरा करत होते. याचे कारण म्हणजे रॉकेटचे लॉन्च पॅडवरून उड्डाण करणे हीच मोठी उपलब्धी होती. मस्क यांनी लॉन्चिंगच्या दोन दिवस आधी म्हटले होते- यश कदाचित मिळेल, पण उत्साहाची हमी आहे. स्पेसएक्सने म्हटले होते- सेपरेशन स्टेजपूर्वीच त्याचा एक भाग अचानक वेगळा झाला, मात्र हे नियोजित नव्हते. अशा चाचणीमधून आम्ही जे शिकतो, त्यातून यश मिळते. आजची चाचणी आम्हाला स्टारशिपची विश्वासार्हता सुधारण्यास मदत करेल. पथके डेटाचा आढावा घेत राहतील आणि पुढील उड्डाण चाचणीच्या दिशेने काम करतील.
Source link
सर्वात शक्तिशाली रॉकेट स्टारशिपची 14वी चाचणी थोड्याच वेळात:पहिल्यांदाच पृथ्वीभोवती फेरी मारणार, 26 उपग्रहही सोडणार
