लता मंगेशकर यांची जयंती:PM मोदींनी वाहिली श्रद्धांजली, एकेकाळी त्यांचे गाणे ऐकून जवाहरलाल नेहरू रडले होते; जाणून घ्या कहाणी

दिग्गज गायिका लता मंगेशकर यांची आज ९७ वी जयंती आहे. लता मंगेशकर यांचा जन्म २८ सप्टेंबर १९२९ रोजी झाला होता. या निमित्ताने पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी त्यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली अर्पण केली आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी सोशल मीडियावर लिहिले आहे, ‘आपल्या दिव्य गायनप्रतिभेने जगभरात देशाचे नाव उज्ज्वल करणाऱ्या आदरणीय लता दीदींना त्यांच्या जयंतीनिमित्त सादर नमन. त्यांनी भारतभूमीला केवळ आपल्या मधुर स्वरांनी सजवले आणि समृद्ध केले नाही, तर देशाच्या समृद्धीशी संबंधित प्रत्येक उपक्रमाला सदैव प्रोत्साहन दिले. भारतीय संगीतविश्वातील त्यांचे अतुलनीय योगदान युगानुयुगे स्मरणात राहील.’ लता मंगेशकर यांच्या जयंतीनिमित्त वाचा, स्वरकोकिळा बनण्याची कहाणी आणि त्यांच्या गाण्यांशी संबंधित काही निवडक किस्से- 28 सप्टेंबर 1929 रोजी लता दीदींचा जन्म इंदूरमधील एका शीख वस्तीत त्यांच्या मावशीच्या घरी झाला. त्यांनी वयाच्या 5व्या वर्षापासूनच संगीत शिकायला सुरुवात केली होती. तसेच वयाच्या 9व्या वर्षापासून त्या त्यांचे वडील दीनानाथ मंगेशकर यांच्यासोबत नाटक कंपनीत कार्यक्रम करू लागल्या. 1940-41 च्या सुमारास दिल्लीतील ऑल इंडिया रेडिओच्या निमंत्रणावरून लता दीदी वडिलांसोबत पहिल्यांदा रेकॉर्डिंगसाठी गेल्या होत्या. 24 एप्रिल 1942 रोजी त्यांचे वडील दीनानाथ मंगेशकर यांचे निधन झाले. पहिल्या गाण्यासाठी मिळाले 25 रुपये मानधन वडिलांच्या निधनानंतर घराची संपूर्ण जबाबदारी लता दीदींच्या खांद्यावर आली होती. त्याच काळात वडिलांचे मित्र आणि चित्रपट निर्माते मास्टर विनायक यांनी त्यांना त्यांच्या पहिली मंगळागौर या मराठी चित्रपटासाठी विचारले. पैशांची गरज असल्याने त्यांनी होकार दिला आणि चित्रपटात एक छोटीशी भूमिकाही केली. त्यासोबतच त्यांनी चित्रपटातील नटली चैत्राची नवलाई हे गाणेदेखील गायले. या गाण्यासाठी त्यांना २५ रुपये मानधन मिळाले होते आणि चित्रपटातील भूमिकेसाठी एकूण ३०० रुपये मिळाले. यानंतर त्यांनी मास्टर विनायक यांच्या कंपनीत काम केले. आपल्या आत्मचरित्रात लता मंगेशकर यांनी म्हटले आहे, ‘वयाच्या १३व्या वर्षी संपूर्ण कुटुंबाची जबाबदारी माझ्या खांद्यावर आली होती. अशा परिस्थितीत इच्छा नसतानाही मला चित्रपटांमध्ये काम करावे लागले. घरात आईव्यतिरिक्त चार भावंडांचा सांभाळ करणे हे एक आव्हान होते. त्यासाठी चित्रपटांमध्ये काम करण्याचा मार्गच मला योग्य वाटला.’ पैशांच्या कमतरतेमुळे घर सोडण्याची वेळ आली होती दीनानाथ मंगेशकर यांच्या निधनानंतर लता दीदी संपूर्ण कुटुंबाला घेऊन कोल्हापूरला आल्या होत्या. मास्टर विनायक यांनी त्यांना राहण्यासाठी एक घर दिले. १९४७ मध्ये मास्टर विनायक यांचे निधन झाले. त्यानंतर त्यांच्या नातेवाईकांनी लतांवर घर रिकामे करण्यासाठी दबाव आणायला सुरुवात केली. याचदरम्यान एक कॅमेरामन लतांना भेटायला आले. त्यांनी सांगितले—हरिश्चंद्र बाली नावाचे एक गृहस्थ आहेत, त्यांना तुमची भेट घेऊन तुमचे गाणे ऐकायचे आहे. दुसऱ्या दिवशी त्या त्यांना भेटायला गेल्या. त्यांनी लतांचे गाणे ऐकले आणि त्यांना गाण्याची संधी दिली. त्याबदल्यात त्यांनी लतांना मोठी रक्कम दिली. त्याच पैशांत लताजींनी घराचे भाडे भरले. त्यानंतरच त्यांना त्या घरात राहू देण्यात आले. काकांनी म्हटले—ही मुलगी कुटुंबाचे नाव खराब करेल लता मंगेशकर यांच्या चरित्रग्रंथ ‘लता सुरगाथा’नुसार, “वयाच्या १४व्या वर्षी मी कोल्हापूरहून एका कार्यक्रमात गाण्यासाठी माझ्या मावशीसोबत मुंबईला गेले होते. तिथे मी माझे काका कमलनाथ मंगेशकर यांच्या घरी राहिले होते. घरी पोहोचताच मी रियाज करू लागले. मात्र काकाजी माझ्यावर नाराज होते. त्यांनी मला पाहून म्हटले, ‘ही मुलगी भाऊ दीनानाथ मंगेशकर यांचे नाव खराब करेल. कुठे ते एक जाणकार गायक आणि कुठे ही मुलगी! ही मुलगी नीट गाऊ शकणार नाही आणि संपूर्ण घराण्याचे नाव मातीमोल करेल.’ त्यांचे हे बोलणे ऐकून मला खूप वाईट वाटले आणि मी रडू लागले.” गाणे ऐकून ललिता पवार यांनी दिले सोन्याचे कानातले दुसऱ्या दिवशी लता मंगेशकर कार्यक्रमासाठी पोहोचल्या. प्रेक्षकांमध्ये अभिनेत्री ललिता पवारही उपस्थित होत्या. लता यांचे गाणे त्यांना इतके आवडले की त्यांनी खूश होऊन बक्षीस म्हणून सोन्याच्या कानातल्या दिल्या. आवाज बारीक असल्याचे सांगून जेव्हा नाकारण्यात आले लता मंगेशकर यांना काही स्टेज शो केल्यानंतर रेकॉर्डिंगच्या ऑफर्स मिळू लागल्या. एका रेकॉर्डिंगदरम्यान एका पठाणाने त्यांचे गाणे ऐकले आणि गुलाम हैदर यांना त्यांचे नाव सुचवले. पठाणाने गुलाम हैदर यांना सांगितले, “एक नवीन मुलगी आली आहे, जी खूपच उत्तम गाते. तुम्ही तिला बोलावून एकदा नक्की ऐका.” मास्टर गुलाम हैदर अली यांनी भेटण्यास होकार दिला. दुसऱ्या दिवशी लता मंगेशकर आपल्या आतेबहिणीसोबत मास्टर गुलाम हैदर अली यांच्या स्टुडिओत भेटायला गेल्या. मास्टर हैदर अली यांनी लता यांची ओळख निर्माता शशधर मुखर्जी यांच्याशी करून दिली. त्या वेळी ते ‘शहीद’ चित्रपटावर काम करत होते; मात्र त्यांनी लता यांना काम देण्यास नकार दिला. मुखर्जी म्हणाले, “या मुलीचा आवाज खूपच पातळ आहे.” यावर मास्टर हैदर अली म्हणाले, “आगामी काळात निर्माते आणि दिग्दर्शक या मुलीच्या पायाशी लोळण घेऊन आपल्या चित्रपटात गाणे गाण्याची विनंती करतील.” त्यानंतर मास्टर गुलाम हैदर यांनीच लता यांना ‘मजबूर’ चित्रपटातील ‘अंग्रेजी छोरा चला गया’ या गाण्यात गायक मुकेश यांच्यासोबत गाण्याची संधी दिली. लता यांना मिळालेला हा पहिला मोठा ब्रेक होता. त्यानंतर त्यांना कामाची कधीच कमतरता भासली नाही. नंतर शशधर यांनी आपली चूक मान्य केली आणि ‘अनारकली’, ‘जिद्दी’ यांसारख्या चित्रपटांमध्ये लता यांच्याकडून अनेक गाणी गाऊन घेतली. लवकरच लता मंगेशकर हिंदी चित्रपटसृष्टीतील सर्वोत्कृष्ट गायिकांमध्ये सामील झाल्या आणि त्यांनी सलग अनेक चित्रपटांमध्ये गाणी गायली. आजारी महबूब खान यांना फोनवर ऐकवले गाणे १९५८ मध्ये चित्रपट निर्माते मेहबूब खान अमेरिकेत ऑस्कर समारंभासाठी गेले होते. तिथे पोहोचून त्यांना दोनच दिवस झाले होते, तेव्हा त्यांना हृदयविकाराचा झटका आला. त्यांची प्रकृती जाणून घेण्यासाठी लतादीदींनी त्यांना फोन केला. मेहबूब खान यांनी संभाषणादरम्यान म्हटले—परदेशात तुझं गाणं ऐकण्याची खूप इच्छा होत आहे, पण इथे तुझ्या गाण्यांची रेकॉर्डिंग कुठून आणू? लतादीदींनी उत्तर दिले—आपण कोणतं गाणं ऐकू इच्छिता? मेहबूब खान यांच्या विनंतीवरून लतादीदींनी त्यांना ‘रसिक बलमा’ हे गाणं ऐकवलं. त्यांच्या या गाण्यामुळे मेहबूब खान यांच्या प्रकृतीत नक्कीच सुधारणा झाली. जेव्हा जवाहरलाल नेहरू म्हणाले—या मुलीने मला रडवले १९६२ मध्ये चीनच्या आक्रमणादरम्यान पं. प्रदीप (कवी प्रदीप) यांनी देशभक्तीपर गीत ‘ऐ मेरे वतन के लोगों’ लिहिले. त्यांनी लता मंगेशकर यांना २६ जानेवारी १९६३ रोजी प्रजासत्ताक दिनाच्या निमित्ताने हे गाणे गाण्याची विनंती केली होती. त्या कार्यक्रमाला जवाहरलाल नेहरूही उपस्थित होते. लतादीदींनी गाणे सुरू करताच जवाहरलाल नेहरू मंचावर उभे राहूनच रडू लागले. गाणे गायल्यानंतर लता मंगेशकर स्टेजच्या मागे कॉफी पीत होत्या, तेवढ्यात दिग्दर्शक महबूब खान त्यांच्याकडे येऊन म्हणाले की, तुम्हाला पंडितजी बोलावत आहेत. ते त्यांना नेहरूंसमोर घेऊन गेले आणि म्हणाले, ‘ही आहे आमची लता. तुम्हाला हिचे गाणे कसे वाटले?’ नेहरू म्हणाले, ‘खूप छान. या मुलीने माझ्या डोळ्यांत पाणी आणले.’ एवढे बोलून त्यांनी लता मंगेशकर यांना मिठी मारली. आता वाचा लता मंगेशकर यांची काही निवडक गाणी आणि त्यांच्या रेकॉर्डिंगशी संबंधित काही अनोखे किस्से- १९६१ सालच्या ‘माया’ चित्रपटातील ‘तस्वीर तेरी दिल में’ या गाण्याच्या वेळी स्टुडिओमध्ये लता आणि रफी साहेब यांच्यात गायकांच्या रॉयल्टीवरून असा वाद झाला की दोघांनीही एकत्र काम न करण्याचा निर्णय घेतला. लता यांनी इंडस्ट्रीतील सर्व गायकांचा आवाज उठवत त्यांच्यासाठी रॉयल्टीची मागणी केली होती. सर्व गायकांनी बैठक आयोजित केली; मात्र रफी साहेब हे लता आणि रॉयल्टीची मागणी करणाऱ्या सर्व गायकांच्या भूमिकेच्या विरोधात होते. रफी साहेबांनी लता यांना सांगितले की, ते आता त्यांच्यासोबत गाणे गाणार नाहीत. इंडस्ट्रीत नुकत्याच आलेल्या आणि आपल्या संतापासाठी प्रसिद्ध असलेल्या लता यांनी उत्तर दिले, “तुम्ही माझ्यासोबत गाणे गाणार नाही? मी स्वतः कधीच तुमच्यासोबत गाणार नाही.” दोघांनी जवळपास ४ वर्षे एकत्र गाणे गायले नाही, तसेच कोणतेही व्यासपीठही सामायिक केले नाही. लता मंगेशकर यांनी गाण्यांची रॉयल्टी मिळवली. निधनाच्या वेळेपर्यंत त्यांना दर महिन्याला रॉयल्टीपोटी ४० लाख रुपये मिळत होते. सन १९६७ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘ज्वेल थीफ’ चित्रपटातील ‘दिल पुकारे आ रे आ रे’ या गाण्याला लता मंगेशकर आणि मोहम्मद रफी यांनी आपल्या सुरेल आवाजाने स्वरबद्ध केले होते. मोहम्मद रफी आणि लताजी यांच्यातील चार वर्षे जुना वाद मिटवण्याचे श्रेय या गाण्याला दिले तर ते चुकीचे ठरणार नाही. १९६७ मध्ये संगीतकार जयकिशन यांच्या सांगण्यावरून रफीसाहेबांनी लता यांना पत्र लिहून माफी मागितली. याच वर्षी प्रदर्शित झालेल्या ‘ज्वेल थीफ’ चित्रपटातील हे गाणे १९६७ मध्ये आर. डी. बर्मन यांच्या एका समारंभात दोघांनी गायले आणि आपला वाद संपवला. लता मंगेशकर यांनी ‘जिद्दी’ चित्रपटात पहिल्यांदाच किशोर कुमार यांच्यासोबत ये कौन आया रे हे गाणे गायले होते. या गाण्याच्या ध्वनिमुद्रणाच्या वेळीच लता आणि किशोर यांची पहिल्यांदा भेट झाली होती. कारकिर्दीच्या सुरुवातीला लतादीदी लोकल ट्रेनने स्टुडिओमध्ये जायच्या. एके दिवशी महालक्ष्मी स्टेशनवर कुर्ता-पायजमा घातलेला आणि हातात काठी असलेला एक व्यक्ती त्यांच्या डब्यात चढला. लतादीदींना तो माणूस ओळखीचा वाटत होता, पण त्यांना नेमके आठवत नव्हते. जेव्हा त्या लोकलमधून उतरून तांग्यात बसल्या, तेव्हा तो माणूसही तांग्याने त्यांचा पाठलाग करू लागला. लता जी घाबरल्या आणि घाईघाईने स्टुडिओत पोहोचल्या, तिथेही तो माणूस त्यांच्या मागेच येत होता. स्टुडिओत पोहोचल्यावर त्यांनी संगीतकार खेमचंद्र यांच्याजवळ जाऊन विचारले, “हा कोण आहे, जो माझा पाठलाग करत आहे?” खेमचंद्रांनी मागे वळून पाहिले आणि हसू लागले. ते म्हणाले, “हा किशोर कुमार आहे, अशोक कुमार यांचा भाऊ.” पार्श्वगायक म्हणून किशोरदांची ही पहिलीच चित्रपटातील भूमिका होती, ज्यात त्यांनी देव आनंद यांच्यासाठी आवाज दिला होता. अशा प्रकारे संगीतविश्वातील दोन महान तारकांची पहिली भेट झाली होती. १९६० सालच्या ‘मुघल-ए-आझम’ चित्रपटात लता जी मधुबाला यांचा आवाज बनल्या होत्या. संगीत दिग्दर्शक नौशाद यांनी १५० गाणी नाकारल्यानंतर ‘प्यार किया तो डरना क्या…’ हे गाणे निवडले होते. या गाण्यात जो प्रतिध्वनी नौशाद साहेबांना हवा होता, तो स्टुडिओमध्ये उपलब्ध नव्हता. त्यामुळे त्यांनी लता जींकडून हे गाणे बाथरूममध्ये रेकॉर्ड करून घेतले. त्या काळात १०-१५ लाख रुपयांत संपूर्ण चित्रपट तयार होत असे; मात्र या गाण्यावरच तब्बल १० लाख रुपये खर्च झाले होते. मधुबाला लता यांच्या आवाजाच्या इतक्या चाहत्या होत्या की त्यांनी चित्रपटांमध्ये काम करण्यासाठी अशी अट ठेवली होती की त्यांना लता जींचाच आवाज मिळाला पाहिजे. हे गाणे लता जींच्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीच्या हिट गाण्यांपैकी एक आहे. त्या काळात रेकॉर्डिंग स्टुडिओची व्यवस्था नसायची, त्यामुळे गायक कोणत्याही रिकाम्या जागेत गाणे रेकॉर्ड करून घेत असत. हा १९४८-४९ च्या आसपासचा काळ आहे, जेव्हा लता बॉम्बे टॉकीजमध्ये ‘महल’ चित्रपटातील ‘आएगा आनेवाला’ हे गाणे रेकॉर्ड करत होत्या. तिथे अभिनेत्री नरगिस आणि जद्दनबाई त्यांच्या ‘लाहोर’ चित्रपटाचे चित्रीकरण करत होत्या. गाणे काळजीपूर्वक ऐकल्यानंतर जद्दनबाईंनी त्यांना बोलावले आणि म्हणाल्या, “इकडे ये बेटा, तुझे नाव काय आहे?” त्यांनी उत्तर दिले, “जी, लता.” जद्दनबाईंनी कौतुक करत पुढे म्हटले, “माशाल्लाह, काय ‘बगैर’ म्हटले आहेस! ‘दीपक बगैर कैसे परवाने जल रहे हैं।’ ‘बगैर’ ऐकून मन प्रसन्न झाले. असा उच्चार प्रत्येकाला जमत नाही. तू एक दिवस खूप नाव कमावशील.” खरोखरच जद्दनबाईंचे म्हणणे खरे ठरले. १९७८ सालच्या ‘सत्यम शिवम सुंदरम’ या चित्रपटाचे शीर्षकगीत लताजींनी गायले होते. दिग्दर्शक राज कपूर यांच्याशी एका मुद्द्यावर वाद झाल्यानंतर लताजींनी गाणे गाण्यास नकार दिला. राजसाहेबांनी लताजींची खूप समजूत काढली, मात्र त्या मानल्या नाहीत. तेव्हा राज कपूर यांनी चित्रपटाचे गीतकार पं. नरेंद्र शर्मा यांच्याशी बोलले. लताजी त्यांना पापा म्हणत असत. पं. नरेंद्र शर्मा यांच्या सांगण्यावरून लताजी म्हणाल्या की, मी स्टुडिओमध्ये येते. त्या स्टुडिओमध्ये गेल्या. संगीतकारांनी त्यांना ‘सत्यम शिवम सुंदरम…’ हे गाणे केवळ एक-दोन वेळा समजावून सांगितले. या गाण्यात आलाप वगैरे असूनही ६-७ मिनिटांचे हे गाणे लताजींनी एकाच टेकमध्ये रेकॉर्ड केले आणि त्या परत आल्या. हा किस्सा लता मंगेशकर यांची बहीण मीना मंगेशकर-खडीकर यांच्या ‘दीदी और मैं’ या पुस्तकात आहे. राज कपूर यांची मुलगी ऋतू नंदा यांनी आपल्या पुस्तकात खुलासा केला होता की, हे कथानक राज कपूर यांनी लताजींपासून प्रेरणा घेऊन लिहिले होते आणि त्यांना या चित्रपटात लताजींनाच भूमिका द्यायची होती. सलिल चौधरी यांच्या संगीत संयोजनात तयार झालेले हे गाणे १९५७ मध्ये आलेल्या ‘मुसाफिर’ चित्रपटातील होते. हे गाणे लता मंगेशकर आणि दिलीप कुमार यांनी गायले होते. लता यांना कल्पनाही नव्हती की त्यांच्यासोबत कोण गाणार आहे. दिलीप साहेबांनी खूप सराव केला होता; मात्र रेकॉर्डिंग स्टुडिओमध्ये माइक हातात घेताच ते घाबरले. लता जींसारख्या उत्कृष्ट गायिकेसोबत गाणे हे त्यांच्या भीतीचे कारण होते. दिलीप कुमार यांना नीट गाता आले नाही, तेव्हा सलिल चौधरी यांनी त्यांना ब्रँडी पाजून रेकॉर्डिंग करून घेतले. असे म्हटले जाते की या रेकॉर्डिंगनंतरच लता जी आणि दिलीप साहेब यांच्या नात्यात काहीसा दुरावा निर्माण झाला. लता त्यांना भाऊ मानत आणि राखी बांधत असत; मात्र त्यानंतर सुमारे १३ वर्षे दोघांमधील संवाद केवळ नावापुरताच राहिला. या मतभेदाचे कारण दिलीप साहेबांची एक टिप्पणी होती. त्यांनी म्हटले होते, “मराठी लोकांची उर्दू डाळ-भातासारखी असते.” यामुळे लता जी खूप नाराज झाल्या होत्या. सन १९७४ सालच्या ‘आपकी कसम’ चित्रपटातील सुनो कहो, कुछ हुआ क्या या गाण्याला लता मंगेशकर आणि किशोर कुमार यांनी आवाज दिला होता. किशोर कुमार यांना सतत विनोद करण्याची सवय होती; मात्र त्यांच्या या सवयीमुळे लता यांनी त्यांच्यासोबत रेकॉर्डिंग करण्यास नकार दिला होता. लता जींचे म्हणणे होते की, ते विनोद सांगतात आणि हसल्यामुळे आवाज थकतो. पण एक वेळ अशी आली, जेव्हा दोघांना एकत्र गाणे गावे लागणार होते. लता जी येताच किशोरदांनी त्यांना थांबवून एक किस्सा सांगण्याची इच्छा व्यक्त केली. लता जी म्हणाल्या, आधी गाऊ द्या. त्यावर उत्तर मिळाले की, हा किस्सा गाण्याशी संबंधित आहे. कल्पना करा, एका घरातील कमोडवर तुम्ही बसलेल्या आहात आणि दुसऱ्या कमोडवर मी, आणि आपण हे गाणे गात आहोत. अर्थातच, हा विनोद ऐकून सर्वजण बराच वेळ हसत राहिले.



Source link