जागतिक पर्यटन दिनाचे औचित्य साधत विद्यार्थ्यांना शहराच्या ऐतिहासिक वारशाची प्रत्यक्ष ओळख करून देण्यासाठी ‘टीम शहरनामा’च्या पुढाकाराने बीबी का मकबरा येथे विशेष वारसा फेरी घेण्यात आली. या उपक्रमात बेगमपुरा येथील ज्ञानेश्वर प्राथमिक-माध्यमिक विद्यालयातील 60 हून अधिक विद्यार्थी आणि शिक्षक सहभागी झाले. इतिहास केवळ पाठ्यपुस्तकातून न शिकता प्रत्यक्ष ऐतिहासिक वास्तू पाहून समजून घेता यावा, हा या फेरीमागचा मुख्य उद्देश होता. इतिहास व पुरातत्त्व विभाग, एमजीएम विद्यापीठ, आख्यान फाउंडेशन, गरवारे कम्युनिटी सेंटर, अॅडगाइड मीडिया प्रा. लि., केंद्रीय पर्यटन विभाग आणि ‘टीम शहरनामा’ यांच्या संयुक्त सहभागातून या उपक्रमाचे आयोजन करण्यात आले. विद्यार्थ्यांनी उत्स्फूर्तपणे सहभाग घेत परिसराची पाहणी केली आणि ऐतिहासिक वास्तूबाबत विविध प्रश्नही विचारले. वारसा फेरीदरम्यान प्रा. आशुतोष पाटील यांनी विद्यार्थ्यांना बीबी का मकबऱ्याचा इतिहास, त्याची रचना आणि त्यामागील सांस्कृतिक संदर्भ समजावून सांगितले. औरंगजेबाची पत्नी दिलरस बानू बेगम, ज्यांना राबिया दुर्रानी या नावानेही ओळखले जाते, यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ ही वास्तू उभारण्यात आली. दिलरस बानू बेगम यांचे 1657 मध्ये निधन झाले होते. त्यांच्या स्मृतीशी जोडलेल्या या वास्तूला छत्रपती संभाजीनगरच्या ऐतिहासिक ओळखीत महत्त्वाचे स्थान आहे. मकबऱ्याच्या मध्यभागी असलेला भव्य घुमट, चारही बाजूंना उभारलेले मिनार, प्रवेशद्वार, संगमरवराचा वापर आणि संपूर्ण वास्तूचे नियोजन याबाबत विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष वास्तूच्या माध्यमातून माहिती देण्यात आली. मध्यभागी संगमरवरी जाळीने वेढलेली कबर असून, तिच्या रचनेतून तत्कालीन स्थापत्यकलेची वैशिष्ट्ये कशी दिसून येतात, हेही विद्यार्थ्यांना सांगण्यात आले. बीबी का मकबऱ्याची ताजमहालाशी केली जाणारी तुलना आणि दोन्ही वास्तूंमधील फरक यावरही या वेळी विद्यार्थ्यांचे लक्ष वेधण्यात आले. दोन्ही वास्तूंचा बांधकामाचा काळ, वापरण्यात आलेली साधने, स्थापत्याची पद्धत आणि वास्तूचे प्रमाण यामध्ये वेगवेगळेपणा आहे, हे सोप्या भाषेत स्पष्ट करण्यात आले. दगडांची रचना, कमानी, घुमट, जाळी, जलव्यवस्था आणि परिसराची मांडणी अशा प्रत्येक घटकातून त्या काळाचा इतिहास समजून घेता येतो, हे विद्यार्थ्यांना उदाहरणांसह सांगण्यात आले. एखादी ऐतिहासिक वास्तू केवळ पाहण्याची जागा नसून ती इतिहास समजून घेण्याचे एक महत्त्वाचे साधन आहे, ही दृष्टी विद्यार्थ्यांमध्ये निर्माण करण्याचा प्रयत्न या फेरीत करण्यात आला. शहरातील बीबी का मकबरा, त्याचा परिसर आणि इतर ऐतिहासिक वास्तू छत्रपती संभाजीनगरच्या सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक ओळखीचा महत्त्वाचा भाग असल्याचेही यावेळी अधोरेखित करण्यात आले. वास्तू पाहताना विद्यार्थ्यांमध्ये मोठी उत्सुकता दिसून आली. मार्गदर्शनादरम्यान त्यांनी विविध प्रश्न उपस्थित केले आणि ऐतिहासिक वास्तूच्या वेगवेगळ्या भागांविषयी माहिती जाणून घेतली. इतिहास हा केवळ वर्गात किंवा पुस्तकात वाचण्यापुरता विषय नसून आपल्या शहरातील वास्तू, रस्ते, वस्त्या आणि सांस्कृतिक परंपरांमध्ये तो आजही जिवंत आहे, याची जाणीव विद्यार्थ्यांना या उपक्रमातून झाली. स्थानिक इतिहासाची प्रत्यक्ष ओळख विद्यार्थ्यांना त्यांच्या शहराशी आणि परिसराशी अधिक जवळीक निर्माण करून देते, अशी प्रतिक्रिया शिक्षकांनी व्यक्त केली. अशा उपक्रमांमुळे विद्यार्थ्यांना आपल्या शहराचा इतिहास समजून घेण्यासोबतच ऐतिहासिक वास्तू आणि सांस्कृतिक वारशाचे जतन करण्याची जाणीव निर्माण होण्यास मदत होते. या वारसा फेरीला गरवारे कम्युनिटी सेंटरचे संचालक सुनील सुतवणे, रमाकांत रौतल्ले, भारत पर्यटन विभागाच्या सहायक निदेशक स्नेहल पाटील, अॅडगाइड मीडियाचे ओम परदेशी, भारत पर्यटन विभागाचे अधिकारी ओम बडे आणि आशिष कुमार सिंग यांची उपस्थिती होती. ज्ञानेश्वर विद्यालयाच्या शिक्षिका मंगल नाईकवाडे, भरत झोडपे आणि आर. के. साठे यांनीही विद्यार्थ्यांसोबत सहभाग घेतला. केंद्रीय पुरातत्त्व विभागाचे संरक्षक सहाय्यक संजय रोहणकर यांनी उपक्रमासाठी आवश्यक सहकार्य केले. जागतिक पर्यटन दिनाच्या निमित्ताने झालेल्या या उपक्रमातून विद्यार्थ्यांना आपल्या शहरातील ऐतिहासिक वारसा जवळून पाहण्याची आणि त्यामागचा इतिहास समजून घेण्याची संधी मिळाली. त्यामुळे बीबी का मकबऱ्याची ही वारसा फेरी विद्यार्थ्यांसाठी केवळ सहल न ठरता इतिहासाकडे नव्या नजरेने पाहण्याचा अनुभव ठरली.
Source link
पुस्तकाबाहेरचा इतिहास:विद्यार्थ्यांना बीबी का मकबऱ्यातून मिळाली वारशाची नवी ओळख; ‘टीम शहरनामा’ची वारसा फेरी
