मजरूह सुलतानपुरी ज्यांनी नेहरूंच्या विरोधात लिहिल्यामुळे तुरुंगवास भोगला:‘पापा कहते हैं बड़ा नाम करेगा…’, ‘पहला नशा…’ अशी डझनभर गाणी लिहिली, शेवटचे गाणे शाहरुखवर

‘मैं अकेले ही चला था जानिब-ए-मंजिल मगर, लोग साथ आते गए और कारवां बनता गया।’ या ओळी ऐकून असे वाटते की त्या लिहिणारा माणूस कदाचित आयुष्याच्या गूढतेत बुडालेला, अतिशय संवेदनशील आणि गंभीर शायर असावा. पण हेच मजरूह जेव्हा चित्रपटांसाठी लिहायला बसले, तेव्हा त्यांच्या लेखणीतून प्रेमाचे असे रंग उमटले की शाहरुख खान, सलमान खान आणि आमिर खान यांच्या चित्रपटांतील गाणी वर्षानुवर्षे लक्षात राहिली. ‘पहला नशा… पहला खुमार…’, ‘ पापा कहते हैं बड़ा नाम करेगा…’, ‘साथिया तूने क्या किया…’, आणि ‘ऐ काश कि हम होश में अब आने न पाएं…’ ही केवळ गाणी नाहीत, तर अशा सुरावटी आहेत ज्यांच्याशी अनेक पिढ्यांचे प्रेम, तारुण्य आणि आठवणी जोडलेल्या आहेत. त्यांच्या सदाबहार गीतांची यादी इतकी मोठी आहे की ती मोजता मोजता संध्याकाळ होईल. ‘आजा आजा मैं हूं प्यार तेरा’ (तिसरी मंजिल, 1966) पासून ‘चुरा लिया है तुमने जो दिल को’ (यादों की बारात, 1973) पर्यंत, मजरूह यांच्या लेखणीने हिंदी चित्रपटसृष्टीला डझनभर अशी गाणी दिली, जी काळ बदलल्यानंतरही जुनी वाटली नाहीत. त्यांच्या लेखणीत बंडखोरीची शाईही होती. 1949 मध्ये तत्कालीन पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांना ‘हिटलर का चेला’ म्हटल्यामुळे त्यांना तुरुंगात टाकण्यात आले. त्यांच्यासमोर पर्याय ठेवण्यात आला—माफी मागा किंवा दोन वर्षे तुरुंगात राहा. त्यांनी तुरुंगवासाची निवड केली. 1 ऑक्टोबर 1919 रोजी जन्मलेल्या मजरूह सुलतानपुरी यांची आज 107 वी जयंती आहे. या खास प्रसंगी जाणून घ्या, एका शायरच्या लेखणीने प्रेमगीतांना असे शब्द कसे दिले, जे काळालाही पुसता आले नाहीत— १ ऑक्टोबर १९१९, मजरूह सुलतानपुरी यांचा जन्म ब्रिटिश भारतातील सुलतानपूर येथे झाला. त्यांचे खरे नाव सरारुल हसन खान होते. पुढे सुलतानपूरच्या नावावरून ते मजरूह सुलतानपुरी या नावाने प्रसिद्ध झाले. त्यांचे वडील पोलिसांत होते. त्यांनी मजरूह यांचे नाव मदरशात घातले; ते इंग्रजी शिक्षणाच्या विरोधात होते. येथेच त्यांनी उर्दू, अरबी आणि फारसी भाषा शिकल्या. वय वाढत गेले तसे त्यांची गाण्यांमध्ये रुची निर्माण होऊ लागली. मात्र वडिलांनी स्पष्ट सांगितले की, तुला वैद्यकीय शिक्षण घ्यावे लागेल. वडिलांच्या कडक शिस्तीमुळे गायनाची आवड मागे पडली आणि त्यांना लखनौच्या तामील-उल-तिब युनानी मेडिसिन कॉलेजमध्ये दाखल करण्यात आले. शिक्षण पूर्ण करून ते हकीम बनले, पण त्यांच्या मनात मात्र गायनच सुरू होते. एके दिवशी तहसीलदाराच्या मुलीची नाडी तपासत असताना ते तिच्यावर प्रेम करून बसले. दोघांमध्ये संवादही सुरू झाला, पण लवकरच मुलीच्या वडिलांनी दोघांचे मार्ग वेगळे केले. मन दुखावले, तेव्हा मजरूह सुलतानपुरी यांनी लेखणी हातात घेतली आणि मनातील वेदना कागदावर उतरवू लागले. लवकरच या शब्दांनी शायरीचे रूप धारण केले. इतर शायरांकडे पाहून त्यांनी आपले पेन नेम ‘तखल्लुस’ ठेवले, ज्याचा अर्थ होता—उपदेश करणारा. काही दिवसांनी मित्राला सांगितले, तेव्हा तो म्हणाला- ‘नाही, हे नाव चांगले नाही. तू नाव ठेव मजरूह म्हणजे जखमी.’ अशा प्रकारे त्यांचे तखल्लुस मजरूह झाले. प्रत्येक शायरीखाली ते हेच लिहू लागले. १९४१ सालची गोष्ट आहे. एके दिवशी ते सुलतानपूर येथे भरलेल्या मुशायऱ्यात पोहोचले. प्रत्येक जण मंचावर आपापली शायरी सादर करत होता, तेव्हा मजरूह सुलतानपुरीही आपली डायरी घेऊन पुढे आले. दोन ओळी वाचताच सर्व बाजूंनी ‘वाह-वाह…’चे आवाज येऊ लागले. ‘वाह-वाह’ करणाऱ्यांमध्ये त्या काळातील प्रसिद्ध शायर जिगर मुरादाबादी यांचाही समावेश होता. तेच ते प्रसिद्ध शायर, ज्यांच्या लेखणीतून या ओळी उतरल्या होत्या- “ये इश्क नहीं आसां, इतना ही समझ लीजे इक आग का दरिया है और डूब के जाना है।” आणि “हम को मिटा सके ये जमाने में दम नहीं, हम से जमाना खुद है, जमाने से हम नहीं।” मजरूह सुलतानपुरी यांची शायरी जिगर मुरादाबादी यांना इतकी आवडली की त्यांनी आपल्या शागिर्दाला विचारले- ‘हा इतक्या कमी वयाचा मुलगा एवढी सुंदर शायरी करत आहे. हा कोण आहे?’ उत्तर मिळाले- ‘मजरूह आहे.’ जिगर मुरादाबादी यांनी त्यांना जवळ बोलावून संवाद साधला आणि आपला शिष्य बनवले. जिगर मुरादाबादींसारखे उस्ताद मिळाल्यानंतर मजरूह यांनी हकीमगिरी बंद केली आणि लेखनाकडे लक्ष देऊ लागले. काही काळानंतर एका मुशायऱ्यात जिगर साहेब आणि मजरूह साहेब दोघेही उपस्थित होते. तिथे चित्रपटसृष्टीतील अनेक प्रसिद्ध व्यक्तीही होत्या. तेवढ्यात प्रसिद्ध निर्माते कारदार साहेब जिगर मुरादाबादी यांच्याजवळ येऊन म्हणाले- ‘मी शाहजहाँ नावाचा चित्रपट बनवत आहे. त्यासाठी तुम्ही गाणी लिहावीत अशी माझी इच्छा आहे.’ उत्तर मिळाले- ‘ही चित्रपटातील गाणी लिहिणे माझ्या आवाक्यातले काम नाही. हा मजरूह नावाचा तरुण शायर आहे. तुम्ही याला मुशायऱ्यात ऐकलेच आहे.’ यावर जिगर साहेबांनी मजरूह साहेबांना म्हटले- ‘तुम्ही प्रयत्न करून पाहा.’ मजरूह साहेब म्हणाले- ‘तुम्ही स्वतः तर नकार देत आहात आणि मला लिहायला सांगत आहात. मलाही तुमच्यासारखे साहित्य आणि अदबच्या क्षेत्रात मोठा शायर बनायचे आहे, चित्रपटगीतकार नाही.’ यावेळी जिगर मुरादाबादी हलकेसे हसत म्हणाले- ‘पाहा, तू अजून तरुण आहेस. २४-२५ वर्षांचा आहेस. उद्या तुझं लग्न होईल, बायको-मुलं होतील, जबाबदाऱ्या वाढतील. मी माझ्या अनुभवावरून सांगतोय की केवळ शायरीने घर चालणार नाही.’ मजरूह साहेब उस्तादांच्या बोलण्याला नकार देऊ शकले नाहीत आणि ‘शाहजहाँ’ चित्रपटासाठी दोन गाणी लिहिली. पहिले गाणे होते- ‘गम दिए मुस्तकिल, कितना नाजुक है दिल, ये न जाना, हाय हाय ये जालिम जमाना….’, आणि दुसरे लिहिले- ‘जब दिल ही टूट गया, हम जी कर क्या करेंगे….,।’ प्रसिद्ध गायक के.एल. सैगल एके दिवशी चित्रपटातील गाणी ऐकत होते. तेवढ्यात रेडिओवर गाणे वाजले- ‘जब दिल ही टूट गया, हम जी कर क्या करेंगे…’। गाणे ऐकताच सैगल म्हणाले- ‘जेव्हा माझा मृत्यू होईल, तेव्हा माझ्या अंत्ययात्रेत हेच गाणे वाजले पाहिजे.’ १८ जानेवारी १९४७ रोजी के.एल. सैगल यांचे निधन झाले, तेव्हा त्यांच्या अखेरच्या निरोपावेळी हेच गीत वाजवण्यात आले. ‘शाहजहां’मधून गीतकार म्हणून कारकिर्दीची सुरुवात करणाऱ्या मजरूह सुलतानपुरी यांनी पुढे ‘नाटक’ (1947), ‘डोली’ (1947), ‘अंजुमन’ (1948) यांसारख्या अनेक चित्रपटांची गाणी लिहिली. मात्र त्यांना खरी ओळख महबूब खान यांच्या ‘अंदाज’ (1949) या चित्रपटातून मिळाली. या चित्रपटात नरगिस, दिलीप कुमार आणि राज कपूर यांच्यावर चित्रित करण्यात आलेली सर्व गाणी मजरूह सुलतानपुरी यांनीच लिहिली होती. नेहरूजींच्या विरोधात लिहिल्यामुळे तुरुंगवास १९४९ मध्ये मजरूह सुल्तानपुरी कामगार आंदोलनात सहभागी झाले. मंचावर त्यांनी तत्कालीन पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांना ‘हिटलरचा चेला’ म्हणत एक कविता वाचली- मन में जहर डॉलर के बसा के, फिरती है भारत की अहिंसा। खादी की केंचुल को पहनकर, ये केंचुल लहराने न पाए। ये भी है हिटलर का चेला, मार लो साथी जाने न पाए। कॉमनवेल्थ का दास है नेहरू, मार लो साथी जाने न पाए। तत्कालीन राज्यपाल मोरारजी देसाई यांच्या सांगण्यावरून आंदोलनात सहभागी झालेले अभिनेते बलराज साहनी आणि इतर लोकांसह मजरूह सुलतानपुरी यांनाही ऑर्थर रोड कारागृहात टाकण्यात आले. कारागृहात मजरूह सुलतानपुरी यांच्यासमोर स्पष्ट पर्याय ठेवण्यात आला- ‘माफी मागा किंवा दोन वर्षे कारागृहात राहा.’ मजरूह यांनी माफी मागण्याऐवजी कारागृहात जाणे पसंत केले. त्यांची लेखणी सत्तेसमोर झुकायला तयार नव्हती. त्यांनी दोन वर्षांची शिक्षा भोगली. एवढेच नव्हे, तर पुढेही अशा अनेक प्रसंगांना त्यांना सामोरे जावे लागले, जेव्हा त्यांच्या कविता आणि त्यांच्या विचारांची किंमत त्यांना कारागृहात जाऊन चुकवावी लागली. मजरूह कारागृहात बंदिस्त असताना त्यांच्या पहिल्या मुलीचा जन्म झाला. कुटुंब आर्थिक अडचणीतून जात होते. या काळात मजरूह सुलतानपुरी यांनी कारागृहात असतानाच काही चित्रपटांसाठी गाणी लिहिण्यास होकार दिला आणि त्यातून मिळालेले पैसे कुटुंबाकडे पाठवून दिले. मजरूह सुमारे दोन वर्षांनंतर, १९५१ च्या आसपास, कारागृहातून बाहेर आले. मजरूह यांनी जवळपास 350 चित्रपटांसाठी गाणी लिहिली आहेत. त्यांनी आमिर खान अभिनीत ‘कयामत से कयामत तक’, ‘जो जीता वही सिकंदर’, ‘अकेले हम अकेले तुम’पासून ‘दिल आशना है’, ‘अंदाज अपना अपना’, ‘खामोशी’, ‘दरार’, ‘जानम समझा करो’, ‘क्या कहना’ आणि ‘पुकार’ यांसारख्या चित्रपटांसाठी गाणी लिहिली. त्यांनी शेवटच्या वेळी शाहरुख खान अभिनीत ‘वन टू का फोर’ या चित्रपटासाठी गाणी लिहिली, जो त्यांच्या निधनानंतर प्रदर्शित झाला. या चित्रपटातील ‘खामोशियां गुनगुनाने…’ हे गाणे खूप गाजले होते. मजरूह सुल्तानपुरी यांनी आपल्या कारकिर्दीत 8 हजारांहून अधिक गाणी लिहिली आहेत. त्यापैकी बहुतांश गाणी गाजली आहेत. मजरूह हे 1993 मध्ये दादासाहेब फाळके पुरस्काराने सन्मानित होणारे पहिले गीतकार होते. 24 मे 2000 रोजी फुफ्फुसांशी संबंधित समस्यांमुळे वयाच्या 80व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले. मजरूह यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ सुलतानपूर येथे एक उद्यान तयार करण्यात आले, ज्याचे नाव मजरूह सुलतानपुरी उद्यान असे ठेवण्यात आले. सुलतानपूरमध्ये प्रवेशाच्या मार्गावरच त्यांच्या नावाचे एक प्रवेशद्वारही बांधण्यात आले आहे.



Source link