तुमचा पैसा- दिवाळी बोनस कसा खर्च करावा?:किती बचत करावी? किती खर्च करावा? स्मार्ट नियोजन काय आहे? सांगत आहेत आर्थिक तज्ज्ञ

दिवाळी बोनस मिळाल्यावर खरेदीची यादी बनवणे सोपे जाते. पण हा पैसा तुमचे भविष्यही अधिक चांगले बनवू शकतो, असा तुम्ही कधी विचार केला आहे का? वर्षभराच्या मेहनतीनंतर मिळणारी ही अतिरिक्त रक्कम केवळ सणासुदीच्या खरेदीपुरती मर्यादित राहू नये. तिचा उपयोग कर्ज फेडण्यासाठी, आपत्कालीन निधी तयार करण्यासाठी किंवा भविष्यासाठी गुंतवणूक सुरू करण्यासाठीही करता येऊ शकतो. मात्र बोनसचा योग्य वापर प्रत्येक व्यक्तीची आर्थिक परिस्थिती, बचत आणि गरजांवर अवलंबून असतो. त्यामुळे तो खर्च करण्यापूर्वी आर्थिक प्राधान्यक्रम ठरवणे आवश्यक आहे. म्हणूनच आज ‘तुमचा पैसा’ या सदरात दिवाळी बोनसविषयी बोलणार आहोत. तसेच जाणून घेऊया की- तज्ज्ञ- जितेंद्र सोलंकी, आर्थिक सल्लागार, गाझियाबाद प्रश्न- बहुतेक लोकांना दिवाळी बोनस मिळताच ते पहिले काम काय करतात? उत्तर- बोनसला ‘विंडफॉल इन्कम’ असे म्हणता येते. म्हणजे नियमित मासिक उत्पन्नाव्यतिरिक्त अचानक किंवा एखाद्या खास प्रसंगी मिळणारी अतिरिक्त रक्कम. लोक सहसा ही रक्कम सणासुदीची खरेदी, कपडे, गॅझेट्स, घराची सजावट, फिरणे किंवा भेटवस्तू देण्यासाठी खर्च करतात. प्रश्न- आर्थिकदृष्ट्या हुशार व्यक्ती बोनसचा वापर कसा करते? उत्तर- सामान्यतः आर्थिकदृष्ट्या हुशार व्यक्ती बोनस खर्च करण्यापूर्वी त्याचे नियोजन करते. प्रश्न- बोनसपैकी किती हिस्सा खर्च करावा आणि किती बचत करावी? उत्तर- हे व्यक्तीच्या आर्थिक स्थितीवर अवलंबून असते. आपत्कालीन निधी नसेल किंवा कर्ज सुरू असेल, तर बचत आणि कर्ज फेडण्याला प्राधान्य देणे चांगले. आर्थिक स्थिती मजबूत असेल, तर बोनसचा काही हिस्सा सणासुदीच्या खरेदीसाठी आणि उर्वरित रक्कम गुंतवणुकीसाठी वापरता येऊ शकते. प्रश्न- या खर्च आणि बचतीसाठी काही सोपा नियम आहे का? उत्तर- यासाठी 70:20:10 सारखे बजेट नियम स्वीकारू शकता. मात्र, हा कोणताही ठरलेला नियम नाही. बोनसच्या रकमेचे वाटप आपल्या आर्थिक स्थिती आणि गरजांनुसार करू शकता. हे ग्राफिकमधून समजून घ्या- प्रश्न- एखाद्याला 20,000 रुपये बोनस मिळाला, तर तो खर्च करण्याचा सर्वोत्तम मार्ग कोणता? उत्तर- हे एका उदाहरणातून समजून घ्या- समजा, त्या व्यक्तीवर कोणतेही कर्ज नाही आणि बोनसची संपूर्ण रक्कम लगेच खर्च करण्याची गरजही नाही. अशा वेळी तो आपल्या आर्थिक स्थिती आणि गरजांनुसार बोनसचे वाटप अशा प्रकारे करू शकतो- एकूण बोनस- ₹20,000 आपत्कालीन निधी- ₹15,000 अचानक उद्भवणाऱ्या वैद्यकीय किंवा इतर आवश्यक खर्चांसाठी ही रक्कम बचत करून ठेवू शकता. दीर्घकालीन गुंतवणूक- ₹3,000 जर पुरेसा आपत्कालीन निधी आधीपासून असेल, तर ही रक्कम गुंतवू शकता. दिवाळी आणि छोटे खर्च- ₹2,000 सणासुदीच्या खरेदीसाठी किंवा आपल्या इच्छांवर ठरवलेल्या बजेटच्या मर्यादेत खर्च करू शकता. लक्षात ठेवा- हे केवळ एक उदाहरण आहे, कोणताही ठरलेला नियम नाही. जर आपत्कालीन निधी आधीपासून पुरेसा असेल, तर बचतीसाठी ठेवलेल्या रकमेचा काही भाग गुंतवणुकीत लावू शकता. तसेच कर्ज बाकी असेल, तर आधी ते फेडू शकता. प्रश्न- बोनस मिळाल्यानंतरही त्याचे काय करावे हे समजत नसेल, तर योग्य निर्णय कसा घ्यावा? उत्तर- अशा परिस्थितीत सर्वप्रथम हे ठरवा की या पैशाची सर्वाधिक गरज कुठे आहे. यासाठी स्वतःला तीन प्रश्न विचारा- या प्रश्नांच्या उत्तरांच्या आधारे निर्णय घ्या. याला ‘फायनान्शियल प्रायोरिटायझेशन’ म्हणतात, म्हणजे पैसे खर्च करण्यापूर्वी किंवा गुंतवणूक करण्यापूर्वी आपल्या आर्थिक गरजांना प्राधान्य देणे. यामुळे बोनस मिळाल्याच्या आनंदात घाईघाईने निर्णय घेण्यापासून बचाव होऊ शकतो. बोनस व्यवस्थापनाच्या सर्व टिप्स ग्राफिकमध्ये पाहा- प्रश्न- बोनस खर्च करताना कोणत्या चुका टाळायला हव्यात? उत्तर- दिवाळी बोनस मिळाल्यावर अनेकदा लोक उत्साहाच्या भरात अशा वस्तू खरेदी करतात, ज्यांची त्यांना गरज नसते. बोनसचा योग्य वापर करण्यासाठी या चुका टाळा- प्रश्न- डोक्यावर कर्ज असेल, तर बोनसच्या पैशातून ते फेडावे का? उत्तर- हे कर्जाचा व्याजदर, बाकी असलेली रक्कम आणि तुमच्या बचतीवर अवलंबून आहे. क्रेडिट कार्डची थकबाकी किंवा जास्त व्याजदराचे वैयक्तिक कर्ज असेल, तर बोनसच्या पैशातून ते फेडणे चांगले. यामुळे पुढे आकारले जाणारे व्याज कमी करता येते. प्रश्न- आपत्कालीन निधी नसेल, तर संपूर्ण बोनस आपत्कालीन निधीत ठेवावा का? आपत्कालीन निधी किती असावा? उत्तर- जर आपत्कालीन निधी अजिबात नसेल, तर बोनसचा मोठा भाग त्यात ठेवणे शहाणपणाचे ठरू शकते. परंतु संपूर्ण बोनस त्यातच जमा करणे प्रत्येकासाठी आवश्यक नाही. प्रथम पाहा की पुढील काही महिन्यांत कोणता आवश्यक खर्च किंवा जास्त व्याजाचे कर्ज तर नाही ना. उदाहरणार्थ- जर आवश्यक मासिक खर्च ₹20,000 असेल, तर आपत्कालीन निधीचे सुरुवातीचे उद्दिष्ट ₹60,000 ते ₹1.2 लाख असू शकते. ₹20,000 चा बोनस हे उद्दिष्ट पूर्ण करण्याच्या दिशेने पहिले पाऊल ठरू शकते. प्रश्न- पुढील 6–12 महिन्यांत मोठा खर्च येणार असेल, तर बोनसचे काय करावे? उत्तर- असे पैसे शेअर बाजारासारख्या चढ-उताराच्या गुंतवणुकीत ठेवणे टाळणे चांगले. त्याऐवजी ते सुरक्षित आणि सहज उपलब्ध असलेल्या गुंतवणूक पर्यायात ठेवा, जिथून गरज पडल्यास पैसे काढता येतील. काही गोष्टी लक्षात ठेवा- प्रश्न- बोनसची मुदत ठेव करणे चांगले की तो बचत खात्यात ठेवणे? उत्तर- हे पैसे कधी लागण्याची शक्यता आहे, यावर ते अवलंबून आहे. सेव्हिंग्ज अकाउंटमधून पैसे सहसा सहज काढता येतात, तर FDमध्ये ठरावीक कालावधीसाठी पैसे ठेवल्यास व्याज मिळू शकते. मात्र, FD मुदतपूर्त्तीपूर्वी मोडल्यास बँकेच्या अटींनुसार व्याज कमी मिळू शकते किंवा दंड आकारला जाऊ शकतो. प्रश्न- बोनसच्या रकमेतून PPF, NPS किंवा इतर दीर्घकालीन बचत योजनांमध्ये गुंतवणूक करता येते का? उत्तर- होय, जर आपत्कालीन निधी पुरेसा असेल, महागडे कर्ज नसेल आणि पुढील काही वर्षांत या पैशांची गरज भासणार नसेल, तर बोनसच्या रकमेतून दीर्घकालीन आर्थिक उद्दिष्टांसाठी गुंतवणूक करता येते. मात्र, PPF, NPS आणि इतर बचत योजनांची उद्दिष्टे, पैसे काढण्याच्या अटी आणि करनियम वेगवेगळे आहेत. हे समजून घ्या- प्रश्न- दिवाळी बोनसवर किती कर लागतो? संपूर्ण बोनस करपात्र असतो का? उत्तर- नोकरी करणाऱ्या व्यक्तीला कंपनीकडून मिळणारा बोनस सामान्यतः पगाराच्या उत्पन्नात समाविष्ट होतो आणि कराच्या कक्षेत येतो. मात्र याचा अर्थ असा नाही की प्रत्येक व्यक्तीला बोनसच्या संपूर्ण रकमेवर एकाच दराने कर भरावा लागेल. कराची गणना एकूण वार्षिक करपात्र उत्पन्न, लागू करप्रणाली आणि उपलब्ध सवलती व वजावटी यांच्या आधारे केली जाते. ……………………
ग्राफिक- अजित सिंह ……………………



Source link