![]()
बुलढाणा जिल्ह्यातील लोणार सरोवराचा इंटरनॅशनल युनियन ऑफ जिओलॉजिकल सायन्सेसच्या (IUGS) ‘थर्ड 100 जिओलॉजिकल हेरिटेज साइट्स’च्या यादीत समावेश झाला आहे. या यादीत स्थान मिळवणारे लोणार हे भारतातील दुसरे ठिकाण आहे. या मान्यतेमुळे पर्यटन, संशोधन आणि स्थानिक र
.
सुमारे 12 हजार वर्षांपूर्वी उल्कापातामुळे लोणार सरोवर तयार झाले. दख्खनच्या बेसाल्ट खडकांमध्ये असलेल्या या विवराचा व्यास सुमारे 1.88 किलोमीटर आहे. बेसाल्टमध्ये तयार झालेल्या अतिवेगाच्या उल्काविवरांपैकी जगातील केवळ पाच ज्ञात उदाहरणांत लोणारचा समावेश होतो.
विवरातील पाणी खारे आणि अल्कधर्मी आहे. त्यामुळे त्याची भूगर्भीय, रासायनिक आणि जैविक वैशिष्ट्ये अभ्यासकांसाठी महत्त्वाची आहेत. लोणारला यापूर्वी रामसर स्थळ आणि राष्ट्रीय भूगर्भीय वारसा स्मारकाचा दर्जा मिळाला आहे.
IUGSची मान्यता ही पृथ्वीचा इतिहास समजून घेण्यासाठी महत्त्वाच्या स्थळाला मिळालेली वैज्ञानिक ओळख आहे. या यादीमुळे आंतरराष्ट्रीय विद्यापीठे, भूगर्भशास्त्रज्ञ आणि संशोधन संस्था लोणारचा अभ्यास करू शकतात. उल्कापात, बेसाल्टची रचना, विवरनिर्मिती आणि सरोवरातील सूक्ष्मजीवसृष्टीवर संयुक्त संशोधन होऊ शकते. विद्यार्थी अभ्यासदौरे आणि वैज्ञानिक परिषदांसाठीही संधी निर्माण होऊ शकते.
जागतिक प्रसिद्धीमुळे देशी-विदेशी पर्यटकांची उत्सुकता वाढण्याची शक्यता आहे. यामुळे स्थानिक हॉटेल, निवासव्यवस्था, भोजनालये, वाहतूक, मार्गदर्शक, हस्तकला आणि इतर छोट्या व्यवसायांना ग्राहक मिळू शकतात. प्रशिक्षित स्थानिक गाईड, माहिती केंद्रे आणि भूगर्भीय पर्यटन मार्ग तयार केल्यास रोजगारनिर्मितीला मदत होऊ शकते. शाळा-महाविद्यालयांच्या भूविज्ञानावर आधारित सहलींचे महत्त्वही वाढेल.
लोणारच्या नामांकनाची प्रक्रिया भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षणामार्फत पुढे नेण्यात आली. जानेवारी 2026 मध्ये बोगोटा येथे IUGSच्या 82व्या कार्यकारी समितीने प्राथमिक मान्यता दिली. नोव्हेंबरमध्ये पोर्तुगालमधील अल्गार्वे येथे झालेल्या कार्यक्रमात अंतिम निवड जाहीर झाली. ‘थर्ड 100’मध्ये 47 देशांतील स्थळांचा समावेश आहे.
या यादीत समावेश झाल्याने आपोआप निधी, पर्यटनविकासाचा आराखडा किंवा अतिरिक्त कायदेशीर संरक्षण मिळत नाही. त्यासाठी केंद्र आणि राज्य सरकार, स्थानिक प्रशासन तसेच संवर्धन यंत्रणांनी स्वतंत्र नियोजन करणे आवश्यक आहे.
सरोवरातील पाण्याची पातळी, परिसरातील मंदिरे, जैवविविधता, कचरा आणि पर्यटकांचा वाढता दबाव याकडे लक्ष द्यावे लागेल. सुविधा वाढवताना नैसर्गिक रचना आणि पर्यावरणाला धक्का लागणार नाही, याची काळजी घ्यावी लागेल.