महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या स्थानिक स्वराज्य संस्था मतदारसंघांच्या निवडणुकीत यावेळी मोठी राजकीय चुरस पाहायला मिळत आहे. राज्यातील 17 पैकी 6 जागांवर उमेदवार बिनविरोध विजयी झाले आहेत, तर उर्वरित 11 मतदारसंघांमध्ये 18 जून रोजी मतदान होणार आहे. अनेक ठिकाण
.
मात्र, या निवडणुकांबाबत सर्वसामान्यांमध्ये एक प्रश्न कायम असतो—विधान परिषदेच्या स्थानिक स्वराज्य संस्था मतदारसंघातील निवडणूक नेमकी कशी होते? पहिली, दुसरी, तिसरी पसंती म्हणजे काय? विजयासाठी किती मतांचा कोटा लागतो? चला तर मग संपूर्ण प्रक्रिया सोप्या भाषेत समजून घेऊया.
विधान परिषदेची ही निवडणूक वेगळी का असते?
लोकसभा, विधानसभा किंवा स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुकांप्रमाणे या निवडणुकीत सर्वसामान्य जनता मतदान करत नाही.
या निवडणुकीत मतदार कोण?
- जिल्हा परिषद सदस्य
- पंचायत समिती सदस्य
- नगरपरिषद सदस्य
- नगरपंचायत सदस्य
- महानगरपालिका नगरसेवक
म्हणजेच जनतेने निवडून दिलेले लोकप्रतिनिधीच विधान परिषद सदस्यांची निवड करतात.
मतदानाची पद्धत नेमकी कशी असते?
या निवडणुकीत प्रमाण प्रतिनिधित्व पद्धती (Proportional Representation System) आणि एकल संक्रमणीय मत (Single Transferable Vote – STV) पद्धतीचा वापर केला जातो.
मतदार मतपत्रिकेवर उमेदवारांसमोर पसंतीक्रम देतो.
उदाहरणार्थ:
पहिली पसंती – 1
दुसरी पसंती – 2
तिसरी पसंती – 3
चौथी पसंती – 4
मतदाराला सर्व उमेदवारांना पसंती देणे बंधनकारक नसते.
पहिली पसंती इतकी महत्त्वाची का?
मतमोजणीची सुरुवात पहिल्या पसंतीच्या मतांपासून होते. जर एखाद्या उमेदवाराला आवश्यक कोटा पहिल्याच फेरीत मिळाला, तर तो थेट विजयी घोषित होतो. त्यामुळे प्रत्येक पक्ष पहिल्या पसंतीच्या मतांवर सर्वाधिक भर देतो.
विजयासाठी किती मतांचा लागतो कोटा?
विजयासाठी आवश्यक मतसंख्या (Quota) पुढील सूत्रानुसार ठरवली जाते:
(एकूण वैध मते ÷ (जागांची संख्या + 1)) + 1
उदाहरणार्थ-
जर एखाद्या मतदारसंघात:
एकूण वैध मते = 500
निवडायच्या जागा = 1
तर कोटा असेल:
(500 ÷ 2) + 1 = 251
म्हणजे उमेदवाराला किमान 251 मते मिळाल्यास तो विजयी ठरतो.
दुसरी आणि तिसरी पसंती कधी मोजली जाते?
जर कोणत्याही उमेदवाराला पहिल्या पसंतीत आवश्यक कोटा मिळाला नाही तर सर्वात कमी मते मिळालेला उमेदवार बाद केला जातो. त्याच्या मतपत्रिकेवरील दुसऱ्या पसंतीची मते उर्वरित उमेदवारांना दिली जातात. त्यानंतरही निकाल लागला नाही तर तिसऱ्या पसंतीची मते विचारात घेतली जातात. ही प्रक्रिया विजेता निश्चित होईपर्यंत सुरू राहते.
यावेळी 6 जागांवर बिनविरोध विजय
यंदाच्या निवडणुकीत महायुतीने मोठा राजकीय मास्टरस्ट्रोक मारत 6 जागा बिनविरोध जिंकल्या आहेत.
बिनविरोध विजयी उमेदवार
| मतदारसंघ | उमेदवार | पक्ष |
| ठाणे | रवींद्र फाटक | शिवसेना |
| यवतमाळ | दुष्यंत चतुर्वेदी | शिवसेना |
| रायगड-रत्नागिरी-सिंधुदुर्ग | अनिकेत तटकरे | राष्ट्रवादी काँग्रेस |
| पुणे | विक्रम काकडे | राष्ट्रवादी काँग्रेस |
| वर्धा-चंद्रपूर-गडचिरोली | अरुण लखाणी | भाजप |
| अहिल्यानगर | प्राजक्त तनपुरे | भाजप |
या विजयांमुळे महायुतीने मतदानापूर्वीच 17 पैकी 6 जागा आपल्या खात्यात जमा केल्या आहेत.
11 मतदारसंघांतील प्रमुख लढती
1) सोलापूर
राजेंद्र राऊत (भाजप)
वसंतराव देशमुख (राष्ट्रवादी शरद पवार)
2) जळगाव
नंदकिशोर महाजन (भाजप)
शरद तायडे (शिवसेना ठाकरे गट)
रेश्मा काळे (बंडखोर)
3) सांगली-सातारा
धैर्यशील कदम (भाजप)
अभयसिंह जगताप (राष्ट्रवादी शरद पवार)
किशोर धुमाळ (अपक्ष)
4) नांदेड
अमर राजूरकर (भाजप)
रामदास पाटील (काँग्रेस)
5) नागपूर (पोटनिवडणूक)
डॉ. राजीव पोतदार (भाजप)
अतुल लोंढे (काँग्रेस)
6) भंडारा-गोंदिया
अविनाश ब्राह्मणकर (भाजप)
नरेश ईश्वरकर (काँग्रेस समर्थित)
7) नाशिक
नरेंद्र दराडे (शिवसेना)
गोकुळ गीते (अपक्ष)
8) अमरावती
प्रवीण पोटे (भाजप)
हर्षजीत देशमुख (काँग्रेस)
निलेश विश्वकर्मा (वंचित)
9) धाराशिव-लातूर-बीड
बसवराज पाटील (भाजप)
महेश देशमुख (काँग्रेस)
10) परभणी-हिंगोली
सईद खान (शिवसेना)
डॉ. विवेक नावंदर (ठाकरे गट)
सुशील देशमुख (अपक्ष)
11) छत्रपती संभाजीनगर-जालना
सुहास शिरसाट (भाजप)
गणेश लोखंडे (ठाकरे गट)
यंदा कोणाचे पारडे जड?
राजकीय विश्लेषकांच्या मते: बिनविरोध 6 जागा जिंकल्याने महायुतीला सुरुवातीची आघाडी मिळाली आहे. भाजपकडे बहुतांश जिल्हा परिषद, नगरपालिका आणि महापालिकांमधील मजबूत संख्याबळ आहे. मात्र अमरावती, जळगाव, नाशिक, सांगली-सातारा आणि परभणी-हिंगोली येथे बंडखोरी व क्रॉस व्होटिंगची शक्यता निकालावर परिणाम करू शकते. काही मतदारसंघांत दुसऱ्या आणि तिसऱ्या पसंतीची मते निर्णायक ठरण्याची शक्यता आहे.
निवडणुकीचे वेळापत्रक
अधिसूचना: 25 मे
अर्ज दाखल करण्याची अंतिम तारीख: 1 जून
छाननी: 2 जून
अर्ज माघार: 4 जून
मतदान: 18 जून (सकाळी 8 ते दुपारी 4)
मतमोजणी: 22 जून
दरम्यान, विधान परिषद निवडणूक ही केवळ पक्षांची ताकद मोजणारी निवडणूक नसते, तर स्थानिक स्वराज्य संस्थांमधील पक्षांचे वास्तविक संख्याबळ, अंतर्गत नाराजी, बंडखोरी आणि राजकीय व्यवस्थापनाचीही मोठी परीक्षा असते. त्यामुळे 18 जूनचे मतदान आणि 22 जूनची मतमोजणी महायुती, महाविकास आघाडी तसेच अनेक बंडखोर उमेदवारांचे राजकीय भवितव्य ठरवणारी ठरणार आहे. विशेष म्हणजे ज्या मतदारसंघांत चुरशीची लढत आहे, तिथे पहिल्या पसंतीइतकीच दुसरी आणि तिसरी पसंतीची मतेही निकालाचा चेहरा बदलू शकतात.
