सहा वर्षांत नांदेडला 20 भूकंपाचे धक्के:हिंगोली पट्टा ठरला भूकंपीय हालचालींचा केंद्रबिंदू, नांदेड शहरासह अनेक तालुक्यांना जाणवले धक्के

नांदेड जिल्ह्यात गेल्या सहा वर्षांच्या कालावधीत भूकंपाचे धक्के वारंवार जाणवले आहेत. १ जानेवारी २०२१ ते ३ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीतील उपलब्ध भूकंप नोंदी आणि स्थानिक प्रशासन व वृत्तमाध्यमांच्या अहवालांचा आढावा घेतला असता, नांदेड शहरासह जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांमध्ये भूकंपीय हालचाली जाणवल्याचे स्पष्ट होते. यातील काही भूकंपांचे केंद्र नांदेड जिल्ह्यातच होते, तर अनेक धक्क्यांचे केंद्र शेजारच्या हिंगोली जिल्ह्यात होते. मात्र त्यांचे हादरे नांदेडपर्यंत पोहोचले. या कालावधीत नांदेडला जाणवलेल्या भूकंपांमध्ये २०२४ आणि २०२६ ही वर्षे विशेष ठरली. विशेषतः हिंगोली जिल्ह्यातील कळमनुरी परिसराभोवती झालेल्या भूकंपीय हालचालींचा परिणाम नांदेड, परभणी आणि आसपासच्या भागात वारंवार जाणवला. राष्ट्रीय भूकंपशास्त्र केंद्राच्या (NCS) नोंदीतही या भागातील भूकंपांच्या मालिकेची नोंद आहे. २०२१ मध्ये यवतमाळच्या भूकंपाचा नांदेडवर परिणाम ११ जुलै २०२१ रोजी यवतमाळ जिल्ह्यात ४.४ तीव्रतेचा भूकंप झाला. त्याचे धक्के नांदेड जिल्ह्यातील काही भागात जाणवले. या घटनेत कोणतीही मोठी जीवित किंवा वित्तहानी झाल्याचे वृत्त नव्हते. नांदेडच्या भौगोलिक परिसरात जाणवलेल्या या घटनेने जिल्ह्यातील नागरिकांचे लक्ष पुन्हा भूकंपीय हालचालींकडे वेधले. २०२४ मध्ये सलग भूकंपांचे धक्के २१ मार्च २०२४ रोजी सकाळी सुमारे ६.०९ वाजता ४.५ तीव्रतेचा भूकंप झाला. त्याचे केंद्र हिंगोली जिल्ह्यातील कळमनुरी तालुक्यातील जांब परिसरात होते. त्यानंतर काही मिनिटांत ३.६ तीव्रतेचा दुसरा धक्का नोंदवण्यात आला. नांदेड शहरासह अर्धापूर, मुदखेड, नायगाव, देगलूर आणि बिलोली तालुक्यांमध्ये या भूकंपाचे धक्के जाणवले. या घटनेत जीवित अथवा मालमत्तेची हानी झाल्याचे प्रशासनाने सांगितले नव्हते. यानंतर १० जुलै २०२४ रोजी पुन्हा ४.५ तीव्रतेचा भूकंप झाला. याचे केंद्र हिंगोली जिल्ह्यातील कळमनुरी तालुक्यातील रामेश्वर तांडा परिसरात होते. नांदेड, हिंगोली आणि परभणी जिल्ह्यांमध्ये धक्के जाणवले. प्रशासनाने नागरिकांना घाबरून न जाण्याचे आवाहन केले होते. याच वर्षी २२ ऑक्टोबर २०२४ रोजी नांदेड जिल्ह्यातच ३.८ तीव्रतेचा भूकंप नोंदवण्यात आला. NCSच्या नोंदीनुसार या भूकंपाचे केंद्र नांदेड जिल्ह्यात असून त्याची खोली पाच किलोमीटर होती. नांदेड शहरासह परिसरात हा धक्का जाणवला. २०२५ मध्ये भोकर परिसरातील हालचालींची चर्चा सप्टेंबर २०२५ मध्ये भोकर तालुक्यातील काही भागांत भूगर्भातून आवाज आणि सौम्य हादरे जाणवल्याच्या तक्रारी समोर आल्या. स्थानिक पातळीवरील भूकंपमापन यंत्रणेत सौम्य हालचालीची नोंद झाल्याचे वृत्त आले होते. मात्र या घटनेची अधिकृत NCS नोंद आणि स्थानिक उपकरणांवरील नोंद यामध्ये फरक असल्याने या घटनेकडे अधिकृत भूकंप म्हणून सावधपणे पाहणे आवश्यक आहे. २०२६ मध्ये पुन्हा भूकंपीय हालचालींची मालिका ११ फेब्रुवारी २०२६ रोजी नांदेड जिल्ह्यातील मुखेड तालुक्यात ३.० तीव्रतेचा भूकंप झाला. NCSच्या अधिकृत नोंदीनुसार भूकंपाची वेळ दुपारी ३.२० वाजता, खोली १० किलोमीटर आणि केंद्र नांदेड जिल्ह्यात होते. मुखेड तालुक्यातील हिब्बट, कोळगाव, धामणगाव, मोटरगा, धनज, खापराळ आणि जामखेड परिसरात हादरे जाणवले. या घटनेत जीवित किंवा वित्तहानी झाली नाही. यानंतर ११ एप्रिल २०२६ रोजी हिंगोली जिल्ह्यात ४.७ तीव्रतेचा भूकंप झाला. NCSच्या नोंदीनुसार त्याचे केंद्र हिंगोली जिल्ह्यात असून खोली १० किलोमीटर होती. या भूकंपाचे हादरे नांदेडसह परिसरातील जिल्ह्यांमध्ये जाणवले. ९ जुलै २०२६ : काही तासांत चार भूकंपांचे धक्के २०२६ मधील सर्वाधिक लक्षवेधी घटना ९ जुलै रोजी घडली. पहाटे १.३७ ते ३.२३ या सुमारे दोन तासांच्या कालावधीत हिंगोली जिल्ह्यात चार भूकंप नोंदवले गेले. त्यांची तीव्रता अनुक्रमे ४.६, ३.६, ३.९ आणि ४.१ इतकी होती. या धक्क्यांची मालिका नांदेड, हिंगोली आणि परभणी जिल्ह्यांत जाणवली. NCSच्या माहितीनुसार सर्व घटनांची खोली सुमारे १० किलोमीटर होती. त्यापूर्वी २ जुलै २०२६ रोजीही हिंगोली परिसरात ३.६ आणि ३.५ तीव्रतेचे दोन भूकंप नोंदले गेले होते. त्यामुळे एप्रिलपासून जुलैपर्यंत हिंगोली-कळमनुरी परिसरात भूकंपीय हालचालींची मालिका सुरू असल्याचे NCSच्या नोंदींवरून दिसून येते. नांदेडसाठी हिंगोली भूकंपपट्टा महत्त्वाचा या सहा वर्षांच्या घटनांचा विचार केला असता, नांदेडला जाणवलेल्या अनेक भूकंपांचे केंद्र नांदेड जिल्ह्यात नसून हिंगोली जिल्ह्यातील कळमनुरी परिसरात असल्याचे दिसून येते. २१ मार्च २०२४ आणि १० जुलै २०२४च्या घटनांमध्येही नांदेडमध्ये धक्के जाणवले होते. २०२६ मध्ये एप्रिल आणि जुलै महिन्यातील भूकंपांमध्येही हीच बाब दिसून आली. त्यामुळे नांदेडच्या भूकंपीय हालचालींचा अभ्यास करताना केवळ जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमांकडे न पाहता आसपासच्या भूकंपकेंद्रांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. नागरिकांनी घाबरू नये; मात्र दक्षता आवश्यक उपलब्ध घटनांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर जीवितहानी किंवा वित्तहानी झाल्याची नोंद नाही. मात्र वारंवार जाणवणारे सौम्य आणि मध्यम तीव्रतेचे धक्के लक्षात घेता नागरिकांनी अफवांवर विश्वास न ठेवता प्रशासन आणि राष्ट्रीय भूकंपशास्त्र केंद्राच्या अधिकृत माहितीकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. भूकंपाच्या वेळी घराबाहेर धावण्याऐवजी सुरक्षित ठिकाणी आसरा घेणे, खिडक्या, जड कपाटे आणि पडणाऱ्या वस्तूंपासून दूर राहणे, तसेच आपत्कालीन परिस्थितीसाठी प्राथमिक तयारी ठेवणे महत्त्वाचे आहे. सहा वर्षांचा आढावा १ जानेवारी २०२१ ते ३ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत नांदेडमध्ये जाणवलेल्या घटनांमध्ये २०२४ आणि २०२६ या दोन वर्षांत भूकंपीय हालचालींची वारंवारता विशेषत्वाने दिसून येते. मात्र या आकडेवारीचा अर्थ नांदेडमध्ये मोठा भूकंप होणार असल्याचा अंदाज असा काढता येत नाही. NCSच्या नोंदी या घडलेल्या घटनांची नोंद आहेत; त्यावरून भविष्यातील भूकंपाची निश्चित भविष्यवाणी करता येत नाही. नांदेड जिल्ह्यासाठी महत्त्वाची बाब म्हणजे जिल्ह्यातील स्थानिक भूकंपांसोबतच हिंगोली-कळमनुरी परिसरातील भूकंपीय हालचालींचे धक्केही वारंवार नांदेडपर्यंत पोहोचत आहेत. त्यामुळे या संपूर्ण पट्ट्याच्या भूकंपीय हालचालींचा शास्त्रीय पद्धतीने अभ्यास करण्याची आणि नागरिकांमध्ये भूकंपाच्या वेळी घ्यावयाच्या खबरदारीबाबत जनजागृती करण्याची गरज आहे.टीप: बातमीमध्ये “एकूण” असा उल्लेख करताना मी नांदेडमध्ये जाणवलेल्या घटना आणि नांदेड जिल्ह्यातच केंद्र असलेल्या घटना यांची सरमिसळ केलेली नाही. उदाहरणार्थ, ११ एप्रिल २०२६चा M4.7 आणि ९ जुलैची चार भूकंपांची मालिका नांदेडला जाणवली, पण त्यांचे केंद्र हिंगोलीमध्ये होते.



Source link