घरच्या घरी ओळखा दिवाळीच्या मिठाईतील भेसळ:मावा, तूप आणि मिठाई विकत घेताना काय तपासाल? प्राथमिक चाचण्या करून टाळा फसवणूक

दिवाळी म्हटले की फराळ, लाडू, करंजी, काजू कतली, पेढे आणि इतर मिठाईची रेलचेल सुरू होते. सणाच्या दिवसांत मिठाईची मागणी वाढल्याने बाजारात निकृष्ट दर्जाचे, बनावट किंवा भेसळयुक्त पदार्थ विकले जाण्याची शक्यता वाढते. दिसायला आकर्षक आणि चवीला गोड असलेली प्रत्येक मिठाई आरोग्यासाठी सुरक्षित असेलच असे नाही. माव्यात स्टार्च किंवा अन्य पदार्थांची भेसळ, तुपात वनस्पती तेलांची मिसळ आणि मिठाई तयार करताना निकृष्ट कच्च्या मालाचा वापर होऊ शकतो. मग ग्राहकांनी खरेदी करताना नेमके काय तपासावे? घरच्या घरी कोणत्या प्राथमिक चाचण्या करता येतात? FSSAI आणि महाराष्ट्र अन्न व औषध प्रशासनाच्या तपासणीत काय समोर आले आहे? जाणून घेऊया. दिवाळीच्या काळात मिठाईतील भेसळीचा धोका का वाढतो? दिवाळी हा मिठाई विक्रीच्या दृष्टीने वर्षातील सर्वात महत्त्वाच्या सणांपैकी एक आहे. सणाच्या आधीपासूनच मिठाईच्या दुकानांमध्ये गर्दी वाढते. घरगुती वापरासोबतच भेटवस्तू म्हणून मिठाई देण्याची परंपरा असल्याने पेढे, बर्फी, काजू कतली, गुलाबजाम, रसगुल्ले, सोनपापडी आणि इतर पदार्थांची मोठ्या प्रमाणावर विक्री होते. या वाढलेल्या मागणीचा फायदा काही अनधिकृत उत्पादक आणि विक्रेते घेऊ शकतात. कमी खर्चात जास्त उत्पादन मिळवण्यासाठी काही ठिकाणी माव्याऐवजी किंवा माव्यात इतर पदार्थ मिसळून मिठाई तयार केली जाते. तुपाच्या नावाखाली वनस्पती तेल किंवा इतर खाद्यतेलांची मिसळ केली जाऊ शकते. मिठाईचा रंग, पोत आणि दिसणे आकर्षक करण्यासाठी अनधिकृत रंगांचा वापर होण्याचाही धोका असतो. याबाबत भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानक प्राधिकरण अर्थात FSSAI नेही विशेष सूचना दिल्या आहेत. 10 सप्टेंबर 2024 रोजी जारी केलेल्या निर्देशांमध्ये सणासुदीच्या काळात मिठाई, खवा, मावा, पनीर, तूप, दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थांवर विशेष लक्ष ठेवण्यास राज्यांच्या अन्नसुरक्षा विभागांना सांगितले होते. FSSAIने स्पष्ट केले होते की, सणांच्या काळात या पदार्थांची मागणी वाढते आणि त्यामुळे भेसळ करण्यासाठी आर्थिक प्रलोभनही वाढू शकते. म्हणून संशयास्पद ठिकाणी तपासणी, नमुने गोळा करणे आणि प्रयोगशाळेत त्यांचे विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. म्हणजेच, भेसळ ही केवळ ग्राहकांच्या चवीचा किंवा पैशांचा प्रश्न नसून सार्वजनिक आरोग्य आणि अन्नसुरक्षेशी संबंधित बाब आहे. मिठाई, मावा आणि तुपात कोणत्या प्रकारची भेसळ होऊ शकते? भेसळ करणारे पदार्थ एकाच प्रकारचे नसतात. पदार्थाचा मूळ स्वाद, रंग, पोत आणि वजन कायम ठेवून उत्पादन खर्च कमी करण्यासाठी वेगवेगळ्या गोष्टींचा वापर केला जाऊ शकतो. मात्र एक महत्त्वाची बाब लक्षात घ्यावी: प्रत्येक कृत्रिम किंवा पर्यायी घटक म्हणजे भेसळ असे नाही. काही घटकांचा वापर कायदेशीररीत्या ठरवलेल्या अन्नमानकांनुसार होऊ शकतो. उदाहरणार्थ, वनस्पती तूप वापरून तयार केलेला पदार्थ त्याच स्वरूपात आणि योग्य लेबलिंगसह विकला जात असेल, तर तो आपोआप भेसळ ठरत नाही. मात्र शुद्ध तूप किंवा खव्याची मिठाई म्हणून चुकीची माहिती देऊन विक्री करणे हा ग्राहकांची फसवणूक करणारा प्रकार ठरू शकतो. मावा खरेदी करताना या गोष्टी तपासा मावा किंवा खवा हा अनेक पारंपरिक भारतीय मिठायांचा मुख्य घटक आहे. पेढे, बर्फी, गुलाबजाम, कलाकंद, मावा केक यांसारखे पदार्थ तयार करण्यासाठी त्याचा वापर केला जातो. दूध आटवून त्यातील पाण्याचे प्रमाण कमी केल्यावर मावा तयार होतो. माव्याची मागणी वाढल्यावर त्याच्या उत्पादनात निकृष्ट दर्जाचा कच्चा माल वापरणे किंवा त्यात स्टार्चसारखे घटक मिसळण्याचा धोका असतो. माव्यात स्टार्च आहे का, हे घरच्या घरी कसे तपासाल? FSSAIच्या DART (Detect Adulteration with Rapid Test) मार्गदर्शिकेत दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थांमधील स्टार्च ओळखण्यासाठी आयोडीन चाचणी दिली आहे. ही चाचणी करण्याची पद्धत: 1. थोडासा मावा एका स्वच्छ भांड्यात घ्या.
2. त्यात थोडे पाणी घालून मिश्रण उकळा.
3. मिश्रण थंड होऊ द्या.
4. त्यात टिंचर ऑफ आयोडीनचे 2 ते 3 थेंब टाका.
5. मिश्रण निळे झाले तर स्टार्च उपस्थित असण्याची शक्यता असते. काय लक्षात ठेवावे? ही चाचणी स्टार्चची उपस्थिती दाखवते. मात्र स्टार्च आढळला म्हणजे तो नेहमीच बेकायदेशीर भेसळ आहे, असे नाही. पदार्थाच्या मानकांनुसार त्याचा वापर अनुमत आहे की नाही, हे तपासणे आवश्यक आहे. तसेच ही चाचणी माव्यातील सर्व प्रकारची भेसळ शोधू शकत नाही. तूप शुद्ध आहे की भेसळयुक्त, हे कसे ओळखावे? दिवाळीच्या फराळात लाडू, चकली, शंकरपाळे, अनारसे आणि इतर पदार्थ तयार करण्यासाठी तुपाचा वापर होतो. त्यामुळे या काळात तुपाची मागणी वाढते. शुद्ध तुपाच्या नावाखाली वनस्पती तेल किंवा इतर स्वस्त खाद्यतेलांची मिसळ करणे हा संभाव्य गैरप्रकार आहे. अशा प्रकारची भेसळ केवळ रंग किंवा वासावरून निश्चितपणे ओळखणे शक्य नसते. तुपातील स्टार्च ओळखण्यासाठी आयोडीन चाचणी FSSAIच्या DART मार्गदर्शिकेत तूप किंवा लोण्यामध्ये बटाटा, रताळे आणि इतर स्टार्चयुक्त पदार्थांची भेसळ तपासण्यासाठी प्राथमिक चाचणी दिली आहे. पद्धत: 1. अर्धा चमचा तूप एका पारदर्शक भांड्यात घ्या.
2. त्यात टिंचर ऑफ आयोडीनचे 2 ते 3 थेंब टाका.
3. निळा रंग तयार झाल्यास स्टार्चची उपस्थिती सूचित होते. ही चाचणी तुपातील वनस्पती तेल किंवा इतर चरबीची मिसळ शोधत नाही. त्यामुळे आयोडीन चाचणीत रंग बदलला नाही म्हणजे तूप 100 टक्के शुद्ध आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. तुपात वनस्पती तेलाची भेसळ प्रयोगशाळेत कशी शोधतात? तुपाची शुद्धता तपासण्यासाठी प्रयोगशाळांमध्ये रासायनिक आणि भौतिक विश्लेषण केले जाते. त्यामध्ये फॅटी अॅसिडची रचना, चरबीचे वैशिष्ट्यपूर्ण गुणधर्म आणि स्टेरॉल प्रोफाइल यांसारख्या बाबी तपासल्या जाऊ शकतात. FSSAIने तुपात वनस्पती तेलाची भेसळ शोधण्यासाठी विश्लेषण पद्धतीसंदर्भात स्वतंत्र आदेशही प्रसिद्ध केला आहे. त्यामुळे केवळ घरगुती चाचणीवर अवलंबून न राहता संशयास्पद नमुन्यांचे अधिकृत प्रयोगशाळेत परीक्षण होणे महत्त्वाचे आहे. मिठाई खरेदी करताना रंग आणि चमक पाहून फसू नका दुकानातील आकर्षक सजावट, रंगीबेरंगी मिठाई आणि चमकदार चांदीचा वर्ख ग्राहकांना सहज आकर्षित करतात. मात्र मिठाईचा आकर्षक रंग म्हणजे तिचा दर्जा चांगला आहे, याची हमी नाही. मिठाई घेताना पुढील बाबी तपासा: मिठाईवर उत्पादन तारीख आणि Best Before तारीख असणे आवश्यक अनेक ग्राहकांना माहीत नसलेली महत्त्वाची बाब म्हणजे पॅकबंद मिठाईप्रमाणेच खुल्या मिठाईच्या ट्रेवरही उत्पादन तारीख आणि Best Before तारीख प्रदर्शित करणे आवश्यक आहे. FSSAIने 24 फेब्रुवारी 2020 रोजी यासंदर्भात आदेश जारी केला होता. 1 जून 2020 पासून खुल्या मिठाईच्या दुकानांमध्ये विक्रीसाठी ठेवलेल्या ट्रे किंवा कंटेनरवर उत्पादन तारीख आणि Best Before तारीख प्रदर्शित करण्याचे निर्देश लागू झाले. मिठाईचा टिकण्याचा कालावधी तिच्या प्रकारानुसार आणि साठवणुकीच्या परिस्थितीनुसार ठरतो. त्यामुळे प्रत्येक मिठाईला एकच ठरावीक कालावधी लागू होत नाही. उदाहरणार्थ, दूध किंवा माव्यापासून तयार केलेले पदार्थ अधिक नाशवंत असू शकतात, तर साखरेचे प्रमाण अधिक आणि ओलावा कमी असलेल्या काही मिठायांचा टिकण्याचा कालावधी तुलनेने जास्त असू शकतो. ग्राहकांनी काय करावे? दुकानात उघड्या ट्रेमधून मिठाई घेताना उत्पादन तारीख आणि Best Before तारीख विचारा. दुकानदाराकडे ही माहिती प्रदर्शित नसेल तर त्याबाबत प्रश्न उपस्थित करा. प्रयोगशाळेत मिठाईची शुद्धता कशी तपासली जाते? घरगुती चाचण्यांमधून काही विशिष्ट घटकांची उपस्थिती समजू शकते. मात्र अन्नपदार्थाची संपूर्ण गुणवत्ता आणि सुरक्षितता तपासण्यासाठी प्रयोगशाळेतील विश्लेषण आवश्यक असते. FSSAIने अन्नपदार्थांच्या तपासणीसाठी विविध अधिकृत विश्लेषण पद्धती निश्चित केल्या आहेत. त्यासाठी स्वतंत्र Manuals of Methods of Analysis उपलब्ध आहेत. प्रयोगशाळेत प्रामुख्याने कोणत्या गोष्टी तपासल्या जातात? 1. रासायनिक विश्लेषण: अन्नपदार्थातील घटकांचे प्रमाण, रासायनिक गुणधर्म आणि संभाव्य अनधिकृत घटकांची उपस्थिती तपासली जाते.
2. फॅट प्रोफाइल: तुपामध्ये नैसर्गिक दुधातील चरबी आहे की इतर खाद्यतेलांची मिसळ आहे, हे तपासण्यासाठी चरबीची रचना आणि संबंधित गुणधर्मांचे विश्लेषण केले जाते.
3. स्टार्चची उपस्थिती: मावा, खवा, दूध आणि इतर दुग्धजन्य पदार्थांमध्ये स्टार्च आहे का, याची तपासणी केली जाते.
4. रंगद्रव्यांचे परीक्षण: मिठाईमध्ये वापरलेले रंग अनुमत आहेत का आणि त्यांचे प्रमाण निर्धारित मर्यादेत आहे का, हे तपासले जाते.
5. सूक्ष्मजीवशास्त्रीय परीक्षण: विशेषतः नाशवंत दुग्धजन्य पदार्थांमध्ये हानिकारक सूक्ष्मजीवांची उपस्थिती तपासली जाऊ शकते.
6. गुणवत्ता आणि मानकांचे परीक्षण: पदार्थातील आर्द्रता, चरबी, इतर निर्धारित घटक आणि लागू असलेली अन्नमानके तपासली जातात. प्रत्येक पदार्थासाठी एकच चाचणी लागू होत नाही. उदाहरणार्थ, तुपाच्या शुद्धतेसाठी होणाऱ्या चाचण्या आणि माव्याच्या गुणवत्तेसाठी होणाऱ्या चाचण्या वेगळ्या असतात. FSSAIच्या अधिकृत वेबसाइटवर दुग्धजन्य पदार्थांच्या विश्लेषणासाठी स्वतंत्र मार्गदर्शिका उपलब्ध आहे. तसेच तुपात वनस्पती तेलाची भेसळ शोधण्यासाठी विशिष्ट विश्लेषण पद्धतीचा समावेश करण्यात आला आहे. भेसळयुक्त मिठाई खाल्ल्याने आरोग्यावर काय परिणाम होऊ शकतात? भेसळयुक्त किंवा अस्वच्छ परिस्थितीत तयार केलेले अन्न खाल्ल्यामुळे आरोग्याच्या विविध समस्या निर्माण होऊ शकतात. मात्र त्याचा परिणाम कोणता पदार्थ, कोणत्या प्रमाणात आणि किती काळ सेवन केला आहे, यावर अवलंबून असतो. भेसळयुक्त मिठाईमुळे पोटाचे विकार किंवा अन्नातून विषबाधा होऊ शकते. त्यामुळे, सजग राहा, योग्य ठिकाणी खरेदी करा आणि शंका आल्यास अन्न व औषध प्रशासनाकडे तक्रार करा. तुमची दिवाळी गोड आणि निरोगी जावो..! दिवाळीच्या हार्दिक शुभेच्छा..!!



Source link