बॉलिवूडचे दिग्गज अभिनेते नाना पाटेकर यांचे गुरुवारी वयाच्या ७५व्या वर्षी निधन झाले. गोव्यातील डोना पाउला येथील त्यांच्या घरी त्यांना तीव्र हृदयविकाराचा झटका आला होता. त्यानंतर त्यांना रुग्णालयात नेण्यात आले, जिथे सुमारे ४५ मिनिटे सीपीआर देण्याचे प्रयत्न करण्यात आले; मात्र त्यांना वाचवता आले नाही. नाना पाटेकर यांची चित्रपटसृष्टीतील कारकीर्द जवळपास पाच दशकांची होती. त्यांनी रंगभूमीपासून सुरुवात केली आणि नंतर चित्रपटांकडे वळले. गमन, अंकुश, परिंदा, क्रांतिवीर, तिरंगा, अब तक छप्पन, अपहरण आणि वेलकम यांसारख्या चित्रपटांमध्ये त्यांनी संस्मरणीय भूमिका साकारल्या होत्या. १ जानेवारी १९५१ रोजी महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यातील मुरुड-जंजिरा गावात जन्मलेले विश्वनाथ गजानन पाटेकर यांना जगाने नाना पाटेकर या नावाने ओळखले. नाना लहानपणापासूनच इतर मुलांपेक्षा वेगळे होते. त्यांच्या स्वभावात बंडखोरीची छटा होती. समाजातील अनिष्ट प्रथा कलेच्या माध्यमातून दाखवण्याची त्यांची इच्छा होती. त्यामुळे त्यांनी प्रथम रंगभूमीवर प्रवेश केला आणि नंतर चित्रपटांकडे वळले. नाना आपल्या संतापी स्वभावासाठीही चर्चेत असायचे. जेव्हा रवि चोप्रा यांनी त्यांना बलात्काऱ्याची भूमिका ऑफर केली, तेव्हा त्यांनी शिवी दिली होती. ‘परिंदा’ चित्रपटाच्या शूटिंगदरम्यान नाना आणि चित्रपटाचे दिग्दर्शक विधू विनोद चोप्रा यांच्यात वाद झाला होता. नाना पाटेकर यांच्याशी संबंधित काही खास किस्से..
वयाच्या १३व्या वर्षी नाना दररोज १६ किमी पायी चालायचे. नानांचे वडील टेक्सटाइल पेंटिंगचा छोटासा व्यवसाय चालवत होते. नाना १३ वर्षांचे असतानाच कोणीतरी त्यांच्या वडिलांची फसवणूक केली. रातोरात व्यवसाय उद्ध्वस्त झाला. सगळी प्रॉपर्टी विकली गेली. पैसे कमावण्यासाठी नानांनाही रस्त्यावर यावे लागले. ते सकाळी शाळेत जात आणि संध्याकाळी चित्रपटांची पोस्टर्स रंगवत. जिथे ते पोस्टर्स रंगवत, तिथून घराचे अंतर ८ किलोमीटर होते. अशा प्रकारे दिवसभरात १६ किलोमीटरचे अंतर ते पायीच पार करत. या कामासाठी त्यांना दरमहा ३५ रुपये मिळत. ही गोष्ट १९६३ च्या आसपासची आहे. पैशांची एवढी चणचण होती की कधीकधी जेवणही मिळत नसे. दुपारच्या किंवा रात्रीच्या जेवणाच्या वेळी नाना तसेच आपल्या मित्रांना भेटायला निघून जात. या आशेने की समोरून कोणी तरी त्यांना दोन भाकऱ्या खाण्याची विचारणा करेल. मारण्यासाठी वारंवार उठावे लागू नये म्हणून शिक्षक त्यांना आपल्या शेजारी बसवत नाना लहानपणी खूप खोडकर होते. इतके खोडकर की शिक्षक त्यांना आपल्या शेजारी बसवून ठेवत, जेणेकरून मारण्यासाठी वारंवार उठावे लागू नये. खोडकरपणा इतका वाढला की नानांच्या आईने त्यांना सहावी इयत्ता झाल्यानंतर आपल्या बहिणीच्या गावी पाठवून दिले. दुसरीकडे गेल्यावर तो सुधारेल, असे आईला वाटले. नाना आपल्या मावशीच्या घरी एक-दोन वर्षे राहिले आणि नंतर परत आले. मावशीनेच त्यांना परत पाठवले होते. नानांच्या सहवासामुळे तिचीच मुले बिघडू नयेत, अशी तिला भीती होती. स्वतःला कुरूप समजत, वडिलांविषयी मनात गैरसमज होता नाना स्वतःला इतरांपेक्षा कमी लेखत असत. ते स्वतःला कुरूप समजत. नानांचे दोन्ही भाऊ दिसायला त्यांच्यापेक्षा चांगले होते. वडील इतर भावांना अधिक महत्त्व देतात, असे नानांना वाटत असे. नाना लहानपणापासूनच गावोगावी होणाऱ्या नाटकांमध्ये भाग घेत असत. एकदा ते गावात नाटक करत होते. त्यांचे वडील मुंबईहून केवळ नाटक पाहण्यासाठी गावात आले. त्या वेळी नानांचा हा गैरसमज दूर झाला की, त्यांचे वडील त्यांच्यावर प्रेम करत नाहीत. नानांना तेव्हा जाणवले की, ज्या प्रकारे त्यांनी आपल्या कलेने वडिलांना प्रभावित केले, त्याचप्रमाणे ते संपूर्ण जगालाही प्रभावित करू शकतात. वडील रुग्णालयात होते, त्यांच्या औषधांसाठीही पैसे नव्हते नानांनी वडिलांबद्दल मनात जो गैरसमज बाळगला होता, तो काळाच्या ओघात दूर झाला; पण एका गोष्टीची खंत आजही आहे. नानांना आपल्या वडिलांच्या हातावर एक रुपयाही ठेवता आला नाही. नानांनी ही गोष्ट दैनिक भास्करला दिलेल्या मुलाखतीत सांगितली होती. ते म्हणाले होते, ‘स्वतःच्या कमाईतून वडिलांसाठी काहीच करू शकलो नाही, याचे मला फार दुःख आहे. त्यांचे निधनही एका महानगरपालिकेच्या रुग्णालयात झाले. त्या वेळी त्यांच्या औषधांसाठीही माझ्याकडे पैसे नव्हते. माझ्या मित्रांनी खूप मदत केली. त्यांनीच मला औषधांचे पैसे दिले होते.’ बलात्कार करणाऱ्याची भूमिका ऑफर केल्यावर रवी चोप्रांना शिव्या घातल्या स्मिता पाटील यांनी नानांना बी.आर. चोप्रा यांचा मुलगा रवी चोप्रा यांच्याकडे पाठवले. त्या वेळी रवी चोप्रा ‘आज की आवाज’ हा चित्रपट बनवत होते. त्यांनी नानांना बलात्कार करणाऱ्याची भूमिका ऑफर केली. ही ऑफर ऐकताच नाना संतापले. त्यांनी सर्वांसमोर रवींना शिव्या घातल्या. नाना म्हणाले, ‘तुम्ही मला ऐरागैरा माणूस समजता का? मी अशी भूमिका करेन?’ असे म्हणत नाना तिथून परतू लागले. तेवढ्यात स्मिता पाटील तिथे पोहोचल्या. त्यांनी नाना आणि रवि, दोघांनाही समजावले. त्यानंतर रवि चोप्रांनी त्यांना मुख्य खलनायकाची भूमिका देऊ केली. यावेळीही नाना सहजासहजी तयार झाले नाहीत. त्यांनी सांगितले की, मी भूमिका करेन, पण माझे पात्र मी स्वतः लिहीन. अखेर त्यांनी या चित्रपटात काम केले. विधू विनोद चोप्रांसोबत हाणामारी, नानांचा कुर्ता फाटला ‘परिंदा’ चित्रपटाच्या शूटिंगदरम्यान विधू विनोद चोप्रा आणि नाना पाटेकर यांच्यात भांडण झाले होते. ही गोष्ट स्वतः विधूंनी एका टीव्ही रिअॅलिटी शोदरम्यान कबूल केली होती. ते म्हणाले होते, ‘नाना प्रत्येक दृश्यात शिवीगाळ करायचे. मला ही गोष्ट खूप विचित्र वाटायची. त्या वेळी मला शिव्या देता येत नव्हत्या. नाना वारंवार शिव्या देत होते. त्यातच शूटिंग न करताच ते घरी जायला निघाले. मी म्हणालो, आधी पैसे द्या, मग परत जा. निदान माझे नुकसान तरी करू नका. असे म्हणत मी त्यांचा कुर्ता फाडला.’ हे सगळं सुरू असतानाच कॅमेरामनने शॉट तयार केला. तुम्ही चित्रपट पाहा, एका दृश्यात नाना बनियन घालून बसलेले आणि रडताना दिसतात. हा शॉट भांडणानंतर लगेच घेतला होता. असो, शॉट अगदी परफेक्ट झाला. नंतर नानांनी मला मिठी मारली.’ सेफ्टी गार्ड घालण्यास नकार दिला, आगीत भाजल्याने त्वचा निघून गेली ‘परिंदा’ चित्रपटाच्या क्लायमॅक्स दृश्यात नाना पाटेकर आगीत जळताना दाखवण्यात आले होते. दुर्दैवाने, नाना खरोखरच आगीत भाजले होते. त्यामुळे त्यांच्या शरीरावरील संपूर्ण त्वचा निघून गेली होती. खरं तर, त्या काळातील चित्रपटांमध्ये कृत्रिम आगीसारखी कोणतीही गोष्ट नव्हती. सेटवर खरी आग लावली जात असे. चित्रपटाचे दिग्दर्शक विधू विनोद चोप्रा यांनी नाना यांना सेफ्टी गार्ड घालण्यास सांगितले होते. नाना यांनी सांगितले की, त्यांनी सेफ्टी गार्ड घातला तर अभिनय नैसर्गिक वाटणार नाही. तरीही विधू यांच्या सांगण्यावरून त्यांनी थोडेफार स्वतःला झाकून घेतले. मात्र, सीन सुरू झाला तेव्हा आगीच्या ज्वाळांनी त्यांच्या शरीराला स्पर्श केला. त्यांच्या हातापायांची त्वचाच निघून गेली. प्रकरण गंभीर झाले. त्यांना मुंबईतील नानावटी रुग्णालयात दाखल करण्यात आले. या घटनेनंतर नाना एक वर्षभर चित्रपटांपासून दूर राहिले. ‘परिंदा’ हा चित्रपट १९८९ मध्ये प्रदर्शित झाला होता. या चित्रपटात नाना नकारात्मक भूमिकेत होते. चित्रपटाच्या क्लायमॅक्स सीनमध्ये नाना आगीत जळताना दाखवण्यात आले होते. लष्करी अधिकाऱ्याने प्रतिसाद दिला नाही, तेव्हा संरक्षणमंत्र्यांना फोन केला नाना पाटेकरांना लहानपणापासूनच लष्करात भरती व्हायचे होते. १९९१ मधील ‘प्रहार’ चित्रपटाच्या माध्यमातून त्यांचे हे स्वप्नही पूर्ण झाले. लष्करी पार्श्वभूमीवर आधारित या चित्रपटाच्या तयारीसाठी नानांनी तीन वर्षे लष्करी प्रशिक्षण घेतले होते, जिथे त्यांना कॅप्टनचा मानद दर्जा देण्यात आला होता. १९९९ मध्ये पाकिस्तानसोबत झालेल्या कारगिल युद्धात नानांनी भारतीय लष्कराला आपल्या सेवा दिल्या होत्या. मात्र, यामागे एक रंजक कथा आहे. नानांनी सैन्यातील एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याला फोन करून सैन्यात भरती होण्याची इच्छा व्यक्त केली. अधिकाऱ्यांनी सांगितले की, आपण सामान्य नागरिक आहात; आम्ही आपल्याला सैन्यात घेऊ शकत नाही. त्यानंतर नानांनी देशाचे तत्कालीन संरक्षणमंत्री जॉर्ज फर्नांडिस यांना फोन केला. जॉर्ज फर्नांडिस नानांना आधीपासूनच ओळखत होते. सुरुवातीला त्यांनी नकार दिला; पण नानांनी त्यांना आपली लष्करी पार्श्वभूमी सांगितल्यानंतर ते तयार झाले. त्यांनी हिरवा कंदील दिला. नाना कारगिलमध्ये दोन महिने सैन्यासोबत कार्यरत होते. तिथे ते क्विक रिअॅक्शन टीमचा भाग होते. क्विक रिअॅक्शन टीममध्ये फक्त असेच लोक काम करतात, जे इतरांपेक्षा अधिक कुशल असतात आणि कोणत्याही परिस्थितीत लढण्यासाठी तयार असतात. परफॉर्मन्सदरम्यान त्यांच्यावर बूट फेकले जायचे नानांनी ‘पुरुष’ (१९८१) या नाटकात १६ वर्षे अभिनय केला. या नाटकात ते खलनायकाची भूमिका साकारायचे. त्यांची भूमिका इतकी घृणास्पद होती की परफॉर्मन्सदरम्यानच महिला त्यांच्यावर बूट फेकायला सुरुवात करायच्या. त्या बूट परत घेण्यासाठी जायच्या, तेव्हा नाना त्यांना नकार द्यायचे. ते बूट ते सन्मान म्हणून जपून ठेवायचे. १९९३ च्या मुंबई बॉम्बस्फोटात भावाला गमावले, हातातील कड्यावरून मृतदेहाची ओळख पटली १९९३ च्या बॉम्बस्फोटात नाना यांनी आपल्या भावाला गमावले. त्यांचा भाऊ ज्या बसमध्ये बसला होता, त्याच बसमध्ये स्फोट झाला. मृतदेह ओळखण्यापलीकडे गेला होता. नानांचे भाऊ हातात एक कडा घालत असत. त्यावरूनच मृतदेहाची ओळख पटली. ज्या बसमध्ये स्फोट झाला, तिच्या पुढे असलेल्या बसमध्ये नानांची पत्नी नीलकांती बसल्या होत्या. खरं तर नानांची पत्नी आणि भाऊ एकत्रच निघाले होते. दोघेही एकाच बसमध्ये बसणार होते, पण फक्त एकच जागा उपलब्ध होती. त्यामुळे नानांचे भाऊ नाइलाजाने मागच्या बसमध्ये बसले. त्यांना पहिल्या बसमध्ये जागा मिळाली असती, तर कदाचित त्यांचा जीव वाचला असता.
Source link
रेपिस्टच्या भूमिकेवर नानांनी दिग्दर्शकाला केली होती शिवीगाळ:'परिंदा'च्या क्लायमॅक्समध्ये आगीत भाजले, आर्मीमध्ये सामील होण्यासाठी संरक्षणमंत्र्यांना फोन
