सा रे गा मा पा चा नवा सीझन १९ सप्टेंबर २०२६ पासून झी टीव्हीवर सुरू झाला आहे. या सीझनमध्ये शंकर महादेवन परीक्षक आहेत. शोमध्ये देशभरातून आलेले गायक आपली प्रतिभा सादर करत आहेत. यावेळी शंकर महादेवन यांनी शोची भव्यता, नव्या टॅलेंटचा शोध, संगीताची ताकद, सोशल मीडियाच्या युगातील कलाकारांची लोकप्रियता आणि एआयच्या वाढत्या वापराबद्दल भाष्य केले. त्यांनी सांगितले की, एखाद्या कलाकाराची ओळख केवळ सूर आणि तंत्रामुळे होत नाही, तर त्याच्या आवाजातील तो खास भावही महत्त्वाचा असतो, जो थेट हृदयाला भिडतो. त्यांनी नव्या कलाकारांबद्दलच्या आपल्या सुरुवातीच्या दिवसांच्या आठवणी सांगितल्या आणि अरिजित सिंहशी संबंधित एक रंजक किस्साही ऐकवला. प्रश्न: यावेळी सा रे गा मा पामध्ये काय खास पाहायला मिळणार आहे? शोची तयारी कशा प्रकारे होताना तुम्ही पाहिली? उत्तर: यावेळी शोची थीम मेगा आहे. तुम्ही आतापर्यंत जितके सा रे गा मा पा किंवा इतर रिअॅलिटी शो पाहिले आहेत, त्यांची पातळी दहापट वाढवा. यावेळी शो त्याच स्तरावर तयार करण्यात आला आहे. सेट असो किंवा संगीतकार, येथे जवळपास 100 संगीतकार आणि सुमारे 100 कोरस गायक आहेत. भारतातील वेगवेगळ्या राज्यांमधील लोककलाकार आणि स्थानिक नर्तकांचाही यात समावेश करण्यात आला आहे. प्रश्न: तुम्ही वेगवेगळ्या राज्यांतील लोककलाकारांचाही उल्लेख केला. यावेळी शोमध्ये संगीतासोबत भारतीय संस्कृतीलाही विशेष स्थान देण्यात आले आहे का? उत्तर: नक्कीच. ओडिशा, केरळ, मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश, आसाम आणि इतर राज्यांतील कलाकार येथे आपल्या संस्कृतीची झलक दाखवत आहेत. त्यामुळे हा शो सांस्कृतिकदृष्ट्याही समृद्ध आहे. तो संगीत आणि संस्कृतीचे अप्रतिम प्रतिनिधित्व करतो. म्हणूनच त्याला ‘हिंदुस्तानचे संगीत स्थान’ असे म्हटले जाते. प्रश्न: म्हणजे शोमध्ये संस्कृती आणि भव्यतेसोबतच संगीताची गुणवत्ताही सर्वांत महत्त्वाची आहे? उत्तर: नक्कीच. सा रे गा मा पा हा सर्वांत जुन्या आणि ओरिजिनल गायन रिअॅलिटी शोजपैकी एक आहे. त्याला जवळपास ३१ वर्षे झाली आहेत. तुम्ही एखाद्या व्यक्तीला कितीही चांगल्या प्रकारे तयार केले, तिला मोठ्या डिझायनर कपड्यांमध्ये सजवले, तरी तिच्यात आत्मा आणि जीवन नसेल तर त्याचा काहीही उपयोग नाही. या शोचे जीवन म्हणजे त्याचे संगीत. येथील टॅलेंट आणि संगीताची गुणवत्ता दमदार आहे. प्रश्न: जेव्हा तुम्ही शोविषयी बोलता, तेव्हा तुम्ही संगीताला त्याचा आत्मा म्हणता. शोमध्ये दृश्ये आणि नृत्याचा जो भाग जोडण्यात आला आहे, तो या संगीताला आणखी मोठे रूप कसे देतो? उत्तर: यामध्ये जोडलेले व्हिज्युअल आणि सोनिक अनुभव प्रेक्षकांसाठी अप्रतिम आहे. आम्हीही ते पाहून आश्चर्यचकित झालो. मी माझ्या मुलांनाही याबद्दल सांगितले नव्हते. मला दोन मुले आहेत, सिद्धार्थ आणि शिवम. दोघेही संगीताशी जोडलेले आहेत, संगीत रचतात आणि सादरीकरणही करतात. मी त्यांना सरप्राइज दिले आणि थेट पहिला भाग दाखवला. त्यांनी शो पाहिला तेव्हा त्यांनाही आश्चर्य वाटले की इतक्या दर्जाचे काम त्यांनी यापूर्वी पाहिले नव्हते. मला वाटते की झी टीव्ही, निर्माते, दिग्दर्शक आणि क्रिएटिव्ह टीमने प्रेक्षकांना असा अनुभव देण्याचा प्रयत्न केला आहे, जो त्यांनी यापूर्वी कधीही घेतलेला नाही. प्रश्न: तुम्ही म्हटले की शोचे खरे जीवन म्हणजे त्याचे संगीत. याच मुद्द्याला पुढे नेताना, नवोदित कलाकारांमध्ये तुम्ही सर्वप्रथम काय शोधता—सूर, रियाज की त्यांच्या आवाजातील आणखी काही? उत्तर: सर्व काही. खरं तर, गायन हे फक्त एक माध्यम आहे. प्रत्येक कलाकाराचं स्वतःचं एक आभामंडल असतं. ते केवळ त्याच्या गायनामुळे, सुरांच्या ज्ञानामुळे किंवा सादरीकरणाच्या क्षमतेमुळे निर्माण होत नाही. एखाद्या कलाकाराला देव अशी काही देणगी देतात की तो फक्त उभा राहून चार ओळी गाऊ लागला तरी लोक त्याच्याकडे आकर्षित होतात. हाच सरस्वती मातेचा चमत्कार आहे. प्रश्न: म्हणजे अनेकदा एखादा कलाकार तांत्रिकदृष्ट्या खूप चांगला असूनही तितका प्रभाव पाडत नाही, तर एखाद्या साध्या आवाजातही मनाला भिडणारं काहीतरी असतं? उत्तर: अगदी बरोबर. एखाद्या कलाकाराच्या आवाजात असं काहीतरी असतं की तो थेट हृदयाला स्पर्श करतो. हजारो लोक एखादं गाणं अचूक सूर, हरकती आणि भावनेनिशी गाऊ शकतात, पण एखाद्या विशिष्ट कलाकाराच्या आवाजात काहीतरी वेगळं असतं. लता जींनी ‘लग जा गले’ हे गाणं गायलं. अनेकजण ते सूर मिळवून गाऊ शकतात, पण लता जी जेव्हा गायच्या, तेव्हा त्यांच्या आवाजात असं काय होतं की ते थेट हृदयापर्यंत पोहोचत होतं? हाच प्रश्न आहे. प्रश्न: तर त्या ‘काही वेगळ्या’ गोष्टीचे तुम्ही कशा प्रकारे स्पष्टीकरण देता? ही गोष्ट संगीताच्या तंत्रापलीकडची आहे का? उत्तर: होय, ती स्वरांच्या पलीकडे आहे, तालाच्या पलीकडे आहे आणि संगीताच्याही पलीकडे आहे. संगीत तर माँ सरस्वतीने दिलेले आहे. आता तुम्ही ‘हनुमान अंश’मधील एका गाण्यात साधू तिवारी यांचा आवाज ऐका. त्यांचा आवाज फार मोठा शास्त्रीय आवाज नाही, पण त्यात अशी काही गोष्ट आहे की तो थेट हृदयाला स्पर्श करतो. हीच माँ सरस्वतीची देणगी आणि हनुमानजींची कृपा आहे. म्हणून संगीत हे आध्यात्मिक आणि सामर्थ्यशाली माध्यम आहे. त्याचे पूर्णपणे कोणत्याही मापदंडावर मूल्यमापन करता येत नाही. प्रश्न: जेव्हा संगीत आणि कलाकाराची ओळख निर्माण करण्याची पद्धत बदलत आहे, तेव्हा आजच्या काळात प्रत्येक नव्या गायकाचे लक्ष्य चित्रपटातील पार्श्वगायक बनणेही आवश्यक आहे का? उत्तर: नाही. तो काळ आता मागे गेला आहे, जेव्हा प्रत्येक कलाकाराचे स्वप्न केवळ चित्रपटातील पार्श्वगायक बनण्याचे असायचे. आज प्रत्येक कलाकार आपली वेगळी ओळख निर्माण करू शकतो. सोशल मीडिया इतके मोठे माध्यम बनले आहे की कलाकार थेट आपल्या चाहत्यांशी जोडला जाऊ शकतो. हा पूर्णपणे वेगळा काळ आहे. प्रश्न: म्हणजे आज एखाद्या कलाकाराकडे स्वतःची ओळख निर्माण करण्यासाठी चित्रपटांव्यतिरिक्तही अनेक मार्ग आहेत? उत्तर: नक्कीच. आज रिअॅलिटी शोमधून बाहेर पडणारे अनेक कलाकार व्यस्त आहेत. ते पैसे कमवत आहेत, आपले घर संसार थाटत आहेत आणि आपल्या पद्धतीने आयुष्य जगत आहेत. जर त्यांनी एखाद्या कार्यालयात जाऊन नोकरी केली असती, त्यापेक्षा जास्त कमाई अनेक कलाकार करत आहेत. आज कलाकारांकडे काम करण्याचे आणि आपली ओळख निर्माण करण्याचे अनेक मार्ग आहेत. प्रश्न: पण सोशल मीडियाने ओळख निर्माण करण्याचा मार्ग सोपा करण्यासोबतच लोकप्रियतेलाही खूप वेग दिला आहे. लोक लवकर व्हायरल होतात. अशा वेळी दीर्घकाळ टिकून राहण्यासाठी काय आवश्यक आहे? उत्तर: हेच तर मी म्हणतो की कलाकार दोन प्रकारचे असतात. एका प्रकारच्या कलाकारांच्या कारकिर्दीत अचानक झेप येते. जितक्या लवकर ही झेप येते, तितक्याच लवकर ती नाहीशीही होऊ शकते. दुसऱ्या प्रकारचे कलाकार असे असतात, जे गुणी असतात, आपल्या कला प्रकाराची जाण असते, सुरांविषयी माहिती असते, राग-रागिणी समजतात आणि संगीतात पूर्णपणे बुडालेले असतात. प्रश्न: म्हणजे तुमच्या मते केवळ अचानक मिळालेली लोकप्रियता पुरेशी नाही, कलाकाराला आपल्या कलाप्रकाराची सखोल समजही असायला हवी? उत्तर: होय. अशा कलाकारांच्या दीर्घकाळ टिकून राहण्याची शक्यता अधिक असते. हे केवळ गायनाच्या क्षेत्रातच घडत नाही. प्रत्येक क्षेत्रात असेच होते. मग तो नर्तक असो, गायक असो, चित्रकार असो किंवा अभिनेता. कधीकधी एखादा कलाकार अचानक लोकप्रिय होतो आणि लोक म्हणतात की, शेवटी यात असे काय आहे? पण काही काळानंतर तो गायब होतो. मानवांमध्ये घडणारी ही एक सामान्य घटना आहे. प्रत्येक कलाप्रकारात असे घडते. यात काही नवीन नाही. प्रश्न: आज कलाकारांसाठी सोशल मीडिया हे एक मोठे व्यासपीठ आहे, तर दुसरीकडे एआयदेखील वेगाने संगीताचा भाग बनत आहे. तुम्हाला वाटते का की एआय नव्या गायकांसाठी आव्हान ठरेल? उत्तर: एआय ही तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रातील पुढची मोठी पायरी आहे. जसे लँडलाइन टेलिफोननंतर कॉर्डलेस टेलिफोन आला, त्यानंतर मोबाइल फोन आला. त्याचप्रमाणे तंत्रज्ञान सतत प्रगती करत राहिले आहे. पूर्वी मोठमोठे संगणक संपूर्ण खोलीएवढे असायचे. त्यानंतर संगणक लहान झाले, लॅपटॉप आले, मग टॅबलेट आले आणि आज फोनमध्येच बरेच काही करता येते. प्रश्न: मग तुम्ही एआयकडे धोका म्हणून नव्हे, तर तंत्रज्ञानाच्या विकासाचा पुढचा टप्पा म्हणून पाहता? उत्तर: होय. एआय ही तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रातील सर्वात मोठ्या क्रांतींपैकी एक आहे आणि ती दीर्घकाळ आपल्यासोबत राहणार आहे. मात्र कोणत्याही तंत्रज्ञानाचा वापर योग्य किंवा अयोग्य पद्धतीने केला जाऊ शकतो. ज्या फोनवरून तुम्ही माझी मुलाखत घेत आहात, त्याचाही गैरकृत्यांसाठी वापर होऊ शकतो. त्याचप्रमाणे एआयचाही गैरवापर केला जाऊ शकतो. प्रश्न: संगीतामध्ये एआयच्या गैरवापराचा कोणत्या प्रकारचा धोका तुम्हाला दिसतो? उत्तर: उदाहरणार्थ, एखाद्याचे गाणे घेऊन त्याची नक्कल तयार केली आणि त्याला न सांगता ते प्रदर्शित केले. या चुकीच्या गोष्टी आहेत. एआयमध्ये अनेक सुविधा आहेत, त्यामुळे त्याचा गैरवापरही केला जाऊ शकतो. माझे म्हणणे एवढेच आहे की एआय हे शानदार आणि क्रांतिकारी तंत्रज्ञान आहे; मात्र त्याचा जबाबदारीने वापर झाला पाहिजे. प्रश्न: एआय हे इतके शक्तिशाली साधन असेल, तर कलाकारांनी त्याचा योग्य वापर कसा करावा? उत्तर: जसे चाकूने भाजी कापता येते आणि त्याचा गैरवापरही करता येतो. गॅसचाही वापर जबाबदारीने करावा लागतो. त्याचप्रमाणे एआयचा वापरही जबाबदारीने व्हायला हवा. एआय तुम्हाला विचार करण्यास मदत करू शकतो. उदाहरणार्थ, १०० वर्षांपूर्वी मी तुम्हाला विचारले असते की ९८५ ला ५३३ ने गुणल्यावर किती होईल, तर तुम्ही बसून हिशोब केला असता. आज तुम्ही लगेच कॅल्क्युलेटरचा वापर करता. प्रश्न: म्हणजे एआयचा वापर माणसाची विचारप्रक्रिया सुलभ करण्यासाठी व्हायला हवा, तिची जागा घेण्यासाठी नाही? उत्तर: अगदी बरोबर. एआय तुमची विचारप्रक्रिया सुलभ आणि अधिक चांगली करण्यास मदत करेल. अनेक बाबतींत आधीपासून उपलब्ध असलेली गोष्ट पुन्हा तयार करण्याची गरज तुम्हाला भासणार नाही. पण सर्जनशीलता तुमची असली पाहिजे. तुम्ही निर्माते आहात आणि काय करायचे व काय करायचे नाही, हे तुम्हालाच ठरवायचे आहे. अंतिम निर्णय तुमचा असला पाहिजे, एआयचा नाही. प्रश्न: तुम्ही एआयच्या संदर्भात अंतिम निर्णय माणसाचाच असायला हवा, असे म्हणालात. त्याचप्रमाणे तुमच्या कारकिर्दीच्या या टप्प्यावर जेव्हा तुम्ही नव्या कलाकारांकडे पाहता, तेव्हा त्यांच्यात तुम्हाला तुमचा पूर्वीचा काळ दिसतो का? उत्तर: असे बऱ्याचदा होते. जेव्हा एखादे मूल इथे येऊन गाते आणि मेहनत करते, तेव्हा आम्हाला आमचे दिवस आठवतात—आम्ही कसे नर्व्हस व्हायचो आणि लोकांना भेटायचो. सुरुवातीला आम्हीही लोकांना भेटून त्यांचे पाय स्पर्श करायचो. आज हीच मुले येऊन आमच्या पाया पडतात. प्रश्न: काळातील हा बदल तुमच्यासाठी कसा अनुभव आहे? उत्तर: हे थोडेसे भारावून टाकणारे वाटते. वेळ किती वेगाने निघून जात आहे, असे जाणवते. तुम्ही ज्येष्ठ संगीतकार बनत जाता आणि नवे तरुण कलाकार समोर येत राहतात. माझ्या मते, या काळाचा उपयोग आपण तरुणांना प्रेम देण्यासाठी आणि त्यांना पुढे जाण्यासाठी प्रोत्साहन देण्यासाठी केला पाहिजे. प्रश्न: नव्या कलाकारांसोबत काम करताना कधी असे वाटते का की आता स्पर्धेपेक्षा त्यांना पुढे नेण्याची जबाबदारी अधिक आहे? उत्तर: नक्कीच. असे होऊ नये की आपण विचार करावा, मी हे केले नाही, तर तुम्हीही करू नका. आपल्या मनातील स्पर्धात्मक वृत्ती निघून गेली पाहिजे. आपण आपल्या तरुणांना नेहमी प्रेम दिले पाहिजे. त्यांना सकारात्मक ऊर्जा आणि सकारात्मक अभिप्राय दिला पाहिजे. त्यांना पुढे जाण्यासाठी मदत केली पाहिजे. प्रश्न: तुम्ही गेल्या अनेक वर्षांत हजारो नव्या गायकांचे गाणे ऐकले आहे. एखाद्या कलाकाराला पाहून सुरुवातीलाच तुम्हाला असा अंदाज आला होता का की तो पुढे जाऊन खूप मोठे नाव कमावेल? उत्तर: अनेक लोकांबद्दल असे वाटले आहे. अरिजित सिंहबद्दल मला तेव्हाच कळले होते की तो पुढे जाऊन सुपरस्टार गायक बनेल, जेव्हा तो पाचव्या फेरीत बाहेर पडला होता. जवळपास २० वर्षांपूर्वीची गोष्ट आहे. ‘फेम गुरुकुल’मध्ये त्या वेळी मी, जावेद साहेब आणि केके आम्ही तिघे परीक्षक होतो. लोकांच्या मतदानानंतर अरिजित सिंह शोमधून बाहेर का पडला, हे कळले नाही. प्रश्न: शोमधून बाहेर पडूनही त्याच्यात असे काय दिसले की तो पुढे मोठे नाव कमावेल असे तुम्हाला वाटले? उत्तर: त्यानंतरही अरिजित माझ्या मनात एक माणूस आणि एक कलाकार म्हणून कायम राहिला. आजही आहे. तो मोठा कलाकार बनला तेव्हा मला खूप आनंद झाला. आज तो त्याच्या अटींवर काम करत आहे. त्याची प्रगती पाहून मला खूप आनंद झाला, कारण माझ्या मनात त्याच्याबद्दल सुरुवातीपासूनच खूप आदर होता.
Source link
शंकर महादेवन म्हणाले- संगीत हाच आत्मा आहे:AI चा जबाबदारीने वापर करा, व्हायरल लोकप्रियता नव्हे तर कौशल्य कलाकाराला टिकवून ठेवते
