नवी दिल्ली6 मिनिटांपूर्वी
- कॉपी लिंक
नेहरू-गांधी कुटुंबात देशाचे पहिले पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांच्यानंतर सोनिया गांधी यांनी आत्मचरित्र लिहिले. नेहरूंनी यापूर्वी 1936 मध्ये ‘एन ऑटोबायोग्राफी’ लिहिले होते आणि आता सोनिया गांधी यांनी ‘बिलॉन्गिंग: अ जर्नी ऑफ लव्ह’ (Belonging: A Journey of Love) हे पुस्तक लिहिले आहे. काँग्रेसच्या माजी अध्यक्षा सोनिया गांधी यांनी ‘दैनिक भास्कर’चे नॅशनल पॉलिटिकल एडिटर धर्मेंद्र सिंह भदौरिया यांच्याशी संवाद साधला. या मुलाखतीचा संपादित भाग…
आयुष्य माझं आहे आणि ते लिहिण्याचा मला हक्क आहे…
‘या डिसेंबरमध्ये मी 80 वर्षांची होईन. सहा दशकांपूर्वी नवीन आयुष्य सुरू केलं, संसार थाटला, तो विस्कटताना पाहिला आणि राजकारणात आले. या काळात लोकांनी माझ्याबद्दल वेगवेगळ्या गोष्टी म्हटल्या, कहाण्या रचल्या. मी खूप कमी उत्तरं दिली. मान उंच ठेवली, मुलांचा सांभाळ केला आणि आपल्या कामात मग्न राहिले. आता या पुस्तकाच्या माध्यमातून मी माझी गोष्ट माझ्या दृष्टिकोनातून, अनुभवांतून आणि शब्दांत सांगण्याचा निर्णय घेतला आहे. हे माझं आयुष्य आहे आणि ते माझ्या पद्धतीने लिहिण्याचा मला पूर्ण हक्क आहे.’
प्रश्न… संजय गांधींचे निधन झाले नसते तर कुटुंब आणि काँग्रेसची काय स्थिती असती? आत्मचरित्र लिहिण्याचा विचार कसा आला?
2015 मध्ये पहिल्यांदा असं वाटलं… जेव्हा राहुल आणि प्रियंका यांनी मला लिहिण्याविषयी सांगितलं. त्यानंतर माझ्या काही मित्रांनीही हाच सल्ला दिला. तेव्हापासूनच लिहायला सुरुवात केली, नोट्स गोळा केल्या आणि जसं आठवत गेलं तसं सगळं स्पष्ट होत गेलं. सुमारे 10 वर्षांच्या मेहनतीनंतर हे पुस्तकाच्या रूपात सर्वांसमोर आलं आहे.
जेव्हा तुमची राजीवजींशी पहिली भेट झाली, तेव्हा देशातल्या सर्वात प्रभावशाली राजकीय कुटुंबाशी जोडल्या जाल असं वाटलं होतं का??
काही कॉमन मित्रांच्या माध्यमातून आमची भेट झाली होती. तेव्हा मी 19 वर्षांची होते. मी राजीवजींच्या व्यक्तिमत्त्वाने प्रभावित झाले होते. त्यांचं नाव, त्यांचं कुटुंब आमच्या आयुष्याचा भाग बनलं नव्हतं. मला भारताविषयी जास्त काही माहितीही नव्हती. राजीवजींनी सुरुवातीला ते एका मोठ्या राजकीय कुटुंबातून येतात हेसुद्धा सांगितलं नव्हतं. ही भेट माझं आयुष्य बदलून टाकेल असं मी कधी विचारही केला नव्हता. लग्नानंतरही, जेव्हा ते पायलट होते, आमचं आयुष्य एका सामान्य मध्यमवर्गीय कुटुंबासारखं होतं.
आणीबाणीवर राजीव गांधींचे काय मत होते? या निर्णयावर कुटुंबातही मतभेद होते का?
दोन्ही मुले आपल्या आईचा खूप आदर करत असत, त्यामुळे मतभेदाचा प्रश्नच नव्हता. इंदिराजींना ठाऊक होते की राजीवजी आणीबाणी लावण्याच्या निर्णयाशी असमत होते. हा इंदिराजींसाठीही सोपा निर्णय नव्हता. त्या स्वातंत्र्यलढ्यात सहभागी झाल्या होत्या आणि लोकशाहीवर त्यांची गाढ श्रद्धा होती. त्या वेळी पक्षातील अनेक वरिष्ठ व प्रभावशाली नेत्यांचे मानणे होते की देशात वाढणारी अराजकता आणि हिंसाचाराच्या पार्श्वभूमीवर आणीबाणी हाच एकमेव मार्ग होता. काही विरोधी नेत्यांनी तर सैन्य व सरकारी अधिकाऱ्यांना आदेश न पाळण्याचे आवाहनही केले होते. तरीही, संपूर्ण आणीबाणीच्या काळात इंदिराजींच्या मनात अस्वस्थता आणि द्विधा मनःस्थिती कायम होती, जी त्यांच्या चेहऱ्यावरही दिसत असे.
संजय गांधींचे निधन झाले नसते, तर गांधी कुटुंब, देशाचे राजकारण वेगळे असते का? हो नक्कीच, कदाचित माझे पती आजही चांगले खाजगी आयुष्य जगत असते, आणि अजूनही जिवंत असते.
संजय गांधी यांच्या विमान अपघातातील निधनाने कुटुंबाला कसे बदलले?
संजयजींच्या निधनाच्या बराच काळ आधी, त्यांच्या मेनकाशी झालेल्या लग्नानंतर काही महिन्यांतच कुटुंबातील वातावरण बदलू लागले होते. पूर्वी दोन्ही भाऊ बराच वेळ एकत्र घालवत असत. आम्ही जिथे जात असू, तिथे तिघेही एकत्र असायचो. पण लग्नानंतर संजयजी कुटुंबापासून थोडे दुरावले. त्यांच्या निधनानंतर घरातील वातावरण आणखी बिघडले. मेनका त्या वेळी 23 वर्षांच्या होत्या आणि इतक्या कमी वयात पतीला गमावण्याचा सदमा सहन करणे कठीण होते. त्यांची आई मेनका यांनी थेट राजकारणात यावे अशी त्यांची इच्छा होती, तर इंदिराजींचे मानणे होते की त्यांनी काही महिन्यांच्या वरुण या मुलाकडे लक्ष द्यावे. विचारांमधील हाच संघर्ष दुराव्याचे कारण बनला, ज्याचे परिणाम बहुधा आजपर्यंत आहेत.
तुम्ही कधी राजीव गांधींच्या राजकारणात येण्याला विरोध केला होता का?
संजयजींच्या निधनानंतर मी राजीवजींना राजकारणात येण्यापासून रोखण्याचा प्रत्येक शक्य प्रयत्न केला. पण हळूहळू हे स्पष्ट झालं की त्यांच्यासाठी यापासून दूर राहणं शक्य नव्हतं. मी त्यांची द्विधा मनःस्थिती समजू शकत होते. इंदिराजी बाहेरून जरी हिंमत दाखवत असल्या, तरी संजयजींच्या जाण्याने त्या पूर्णपणे खचल्या होत्या. त्या कठीण काळात राजीवजीच त्यांचा एकमेव आधार होते. आपल्या आईला अशा परिस्थितीत एकटं सोडण्याचा विचारही ते करू शकत नव्हते.
