नेहरू-गांधी घराण्यात देशाचे पहिले पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांच्यानंतर सोनिया गांधी या पहिल्या सदस्य आहेत, ज्यांनी आपले आत्मचरित्र स्वतः लिहिले आहे. यापूर्वी १९३६ मध्ये नेहरूंनी ‘ॲन ऑटोबायोग्राफी’ लिहिले होते आणि आता सोनिया गांधी यांनी ‘बिलॉन्गिंग: अ जर्नी ऑफ लव्ह’ हे पुस्तक लिहिले आहे. काँग्रेसच्या माजी अध्यक्षा आणि ज्येष्ठ नेत्या सोनिया गांधी यांनी दैनिक भास्करचे राष्ट्रीय राजकीय संपादक धर्मेंद्र सिंह भदौरिया यांच्याशी विशेष संवाद साधला. यामध्ये त्यांनी सांगितले की, राजीव गांधी जिवंत असते तर सोनिया सामान्य जीवन जगत असत्या. आता वाचा भास्करचे प्रश्न, सोनिया गांधींची उत्तरे… प्रश्न: आत्मचरित्र लिहिण्याची कल्पना कशी सुचली? उत्तर: २०१५ मध्ये पहिल्यांदा असे वाटले, जेव्हा राहुल आणि प्रियंका यांनी मला लिहिण्यास सांगितले. त्यानंतर माझ्या काही जवळच्या लोकांनीही हाच सल्ला दिला. तेव्हापासून लिहायला सुरुवात केली, नोंदी जमा केल्या आणि मग सगळे काही जसे आठवत गेले तसे लिहित गेले. सुमारे १० वर्षांच्या मेहनतीनंतर हे पुस्तकाच्या रूपात सर्वांसमोर आले. प्रश्न: जेव्हा तुमची राजीव यांच्याशी पहिली भेट झाली, तेव्हा तुम्ही देशातील सर्वात प्रभावशाली राजकीय कुटुंबाशी जोडल्या जाल, असे वाटले होते का? उत्तर: काही समान मित्रांमार्फत आमची भेट झाली होती. तेव्हा मी १९ वर्षांची होते. राजीवजींच्या व्यक्तिमत्त्वाने मी प्रभावित झाले. त्यांचे नाव आणि त्यांचे कुटुंब आमच्या आयुष्याचा भाग नव्हते. लग्नानंतरही, ते पायलट असताना, आमचे जीवन एका सामान्य मध्यमवर्गीय कुटुंबासारखेच होते. प्रश्न: आणीबाणीबाबत राजीव यांचे काय मत होते? या निर्णयावर कुटुंबातही मतभेद होते का? उत्तर: दोन्ही मुले आपल्या आईचा खूप आदर करत होते, त्यामुळे मतभेदाचा प्रश्नच नव्हता. इंदिराजींना माहीत होते की राजीवजी आणीबाणी लागू करण्याच्या निर्णयाशी असहमत होते. त्यांच्यासाठीही हा निर्णय सोपा नव्हता. त्या स्वातंत्र्यलढ्यात सहभागी झाल्या होत्या आणि लोकशाहीवर त्यांची गाढ श्रद्धा होती. त्या वेळी पक्षातील अनेक ज्येष्ठ आणि प्रभावशाली नेत्यांचे मत होते की देशात वाढती अराजकता आणि हिंसाचाराच्या पार्श्वभूमीवर आणीबाणी हाच एकमेव मार्ग होता. काही विरोधी नेत्यांनी लष्कर आणि सरकारी अधिकाऱ्यांना आदेश न पाळण्याचे आवाहनही केले होते. प्रश्न: संजय यांचा मृत्यू झाला नसता, तर गांधी कुटुंबाची आणि देशाच्या राजकारणाची दिशा वेगळी असती का? उत्तर: नक्कीच, हो. कदाचित माझे पतीही आज एक खाजगी आयुष्य जगत असते, कदाचित ते अजूनही जिवंत असते. प्रश्न: संजय गांधींच्या विमान अपघातातील मृत्यूने कुटुंबात काय बदल घडवून आणला? उत्तर: संजयजींच्या मृत्यूच्या बराच आधीपासूनच, मेनकासोबत त्यांच्या लग्नाला काही महिने झाले होते तेव्हापासूनच कुटुंबातील वातावरण बदलू लागले होते. याआधी दोन्ही भाऊ बराच वेळ एकत्र घालवत असत. आम्ही कुठेही गेलो, तरी आम्ही तिघेही सोबत असायचो. पण लग्नानंतर संजयजी कुटुंबापासून काहीसे दूर झाले. त्यांच्या मृत्यूनंतर घरातील वातावरण आणखी बिघडले. त्या वेळी मेनका २३ वर्षांच्या होत्या आणि एवढ्या कमी वयात पतीला गमावण्याचा धक्का सहन करणे कठीण होते. त्यांच्या आईची इच्छा होती की त्यांनी थेट राजकारणात यावे, तर इंदिराजींचे मत होते की त्यांनी काही महिन्यांच्या मुलगा वरुणकडे लक्ष द्यावे. विचारांमधील हाच संघर्ष दुराव्याचे कारण ठरला, ज्याचा परिणाम कदाचित आजपर्यंत आहे. प्रश्न: तुम्ही कधी राजीव गांधींच्या राजकारणात येण्याला विरोध केला होता का? उत्तर: संजयजींच्या निधनानंतर मी राजीव यांना राजकारणात येण्यापासून रोखण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न केले. मात्र हळूहळू हे स्पष्ट झाले की त्यांच्यासाठी राजकारणापासून दूर राहणे शक्य नव्हते. त्यांची द्विधा मनःस्थिती मी समजू शकत होते. प्रश्न: आपण इंदिरा गांधींना आई आणि पंतप्रधान, या दोन्ही भूमिकांमध्ये पाहिले. त्यांचा असा कोणता पैलू होता, जो सामान्य भारतीयांच्या नजरेतून दुर्लक्षित राहिला? उत्तर: घर आणि कुटुंबामध्ये इंदिराजींचा स्वभाव अतिशय सहज आणि प्रेमळ होता. नववधू म्हणून मला कुटुंबाच्या रीतिरिवाजांना समजून घेण्यासाठी वेळ लागला, पण त्यांनी मला कधीही परकेपणाची जाणीव होऊ दिली नाही. वेळ मिळाला की त्या मुलांची काळजी घेत आणि त्यांना गोष्टी सांगत. १९६९ मध्ये आमच्या पहिल्या मुलाच्या निधनाच्या वेळी त्या दौरा अर्धवट सोडून रुग्णालयात पोहोचल्या होत्या. त्यांनी राजीवजी आणि मला मिठी मारून धीर दिला. संजयजींना गमावल्यानंतर त्यांनी खंबीरपणा दाखवला, पण त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यातील दुःख खूप खोल होते. त्या एकांतात आपल्या खोलीत बसून अश्रू ढाळत असत. त्या काळात एका आईच्या रूपातील त्यांचे दुःख आणि असामान्य धैर्य, हे दोन्ही मी जवळून अनुभवले. प्रश्न: राजीव गांधी यांच्या हत्येनंतर तुम्ही राजकारणापासून दूर राहण्याचा निर्णय घेतला होता. मग राजकारणात सहभागी होण्यासाठी तुम्हाला का भाग पडले? उत्तर: राजीवजींच्या हत्येनंतर मी राजकारणापासून आणखी दूर गेले. मला सामान्य जीवन जगायचे होते आणि मुलांना सार्वजनिक जीवनातील अडचणींपासून वाचवणे हे माझे प्राधान्य होते. त्या शोकांतिकेतून सावरण्यासाठी मला बराच वेळ लागला. परंतु अनेक वर्षांनंतर पक्षाची परिस्थिती पाहून मला जाणवले की ज्या विचारांसाठी आणि उद्देशासाठी माझ्या कुटुंबाने आपले प्राणही अर्पण केले, तो विचार कमकुवत होत चालला होता. या द्विधावस्थेतून बाहेर पडण्यासाठी मी भगवद्गीतेचा आधार घेतला. गीतेने मला शिकवले की माणसाने परिणामांची चिंता न करता आपला धर्म आणि कर्तव्य पार पाडले पाहिजे. या विचारामुळे माझी भीती कमी झाली, मनाला स्पष्टता मिळाली आणि राजकारणात येण्याचे धैर्य मिळाले. प्रश्न: शरद पवार, पी.ए. संगमा आणि तारिक अन्वर यांनी तुमच्या परदेशी मुळांवर प्रश्न उपस्थित केले होते. काँग्रेसमधून झालेल्या विरोधामुळे तुम्हाला अधिक दुखापत झाली की विरोधकांच्या हल्ल्यांमुळे?
उत्तर: जेव्हा शरदजी, संगमाजी आणि तारिक अन्वरजी यांनी माझ्या परदेशी मुळांवर प्रश्न उपस्थित केले, तेव्हा राजीवजींसोबत माझ्या लग्नाला अनेक दशके उलटून गेली होती. मी याच देशात माझे घर वसवले होते आणि ते उद्ध्वस्त होताना देखील पाहिले होते. पण देशातील जनतेने मला खूप प्रेम आणि धैर्य दिले. अमेठीच्या गावांमध्ये लोक माझे मूळ विचारत नसत, तर मला सून म्हणून आपल्या घरी बोलावत आणि पूर्ण आपलेपणाने स्वीकारत. प्रश्न: यूपीएच्या विजयानंतर तुम्ही पंतप्रधानपद स्वीकारले नाही. या निर्णयाचा पश्चात्ताप झाला? उत्तर: निवडणुकीच्या अनेक महिन्यांपूर्वीच या विषयावर माझी राहुल आणि प्रियंकासोबत चर्चा झाली होती. दोघांनीही मला विचारले होते की, मी पंतप्रधानपदाची जबाबदारी स्वीकारणार का. मी स्पष्टपणे सांगितले होते की, असे होणार नाही. पंतप्रधान होण्याचा विचार माझ्या मनात कधीच नव्हता. हा माझा वैयक्तिक निर्णय होता, जो मी घराच्या चार भिंतींच्या आत माझ्या मुलांना वचन देऊन घेतला होता. हा निर्णय पक्ष आणि राजकारणाचा मुद्दा बनण्याच्या खूप आधीच घेतला गेला होता. निवडणूक जिंकल्यानंतर आघाडीच्या नेत्यांनी पद स्वीकारण्याचा आग्रह धरला, तेव्हा कुटुंबात पुन्हा चर्चा झाली. पण माझा निर्णय बदलला नाही. मी आधीच ठरवले होते तेच केले आणि या निर्णयाचा मला कधीही पश्चात्ताप झाला नाही. प्रश्न: डॉ. मनमोहन सिंग यांना पंतप्रधान केल्यानंतर सरकार आणि पक्षातील आपल्या भूमिकेवर प्रश्न उपस्थित झाले. सत्तेची दोन केंद्रे होती का?
उत्तर: मी मनमोहन सिंगजींकडे नेहमीच प्रामाणिक आणि निष्ठावान व्यक्ती म्हणून पाहत होते. सरकारच्या बारकाव्यांची आणि जबाबदाऱ्यांची त्यांना सखोल समज होती. ते पक्षातील अंतर्गत गटांपासूनही दूर होते. आमच्यात जबाबदाऱ्यांची स्पष्ट विभागणी होती—सरकार चालवण्याची जबाबदारी त्यांची होती आणि पक्षाचे नेतृत्व मी सांभाळत होते. दर आठवड्याला होणाऱ्या कोअर ग्रुपच्या बैठकीमुळे आम्ही समन्वय राखत होतो. यूपीए सरकारच्या दहा वर्षांच्या काळात आम्ही नेहमीच एकमेकांशी मोकळेपणाने आणि प्रामाणिकपणे संवाद साधला, जेणेकरून आमचे विरोधक आमच्यात कोणत्याही प्रकारची फूट पाडू शकणार नाहीत. प्रश्न: गेल्या दशकात देशातील लोकशाही संस्था आणि सामाजिक बांधणीमध्ये मूलभूत बदल झाला आहे, असे तुम्हाला वाटते का?
उत्तर: मला वाटते की गेल्या काही वर्षांत देशातील लोकशाही संस्था आणि सामाजिक बांधणीसमोर अनेक आव्हाने उभी राहिली आहेत. माध्यमे, संसद आणि निवडणूक आयोग यांसारख्या संस्थांच्या स्वातंत्र्याबाबत आणि भूमिकेबाबत सातत्याने चर्चा होत राहिली आहे. सत्तेच्या केंद्रीकरणाबाबत आणि सामाजिक ध्रुवीकरणाबाबतही चिंता व्यक्त करण्यात आली आहे. या परिस्थितीचा परिणाम संविधानातील मूल्यांवर आणि सामाजिक सलोख्यावर होतो. लोकशाही संस्थांची मजबुती, परस्पर विश्वास आणि विविधतेचा आदर कायम राहणे आपल्यासाठी आवश्यक आहे. या दिशेने काँग्रेस, इतर विरोधी पक्ष आणि देशातील तरुणांची भूमिका महत्त्वाची आहे. सुदृढ लोकशाहीसाठी संवाद आणि असहमतीचा आदर अत्यंत आवश्यक आहे.
Source link
सोनिया म्हणाल्या- लोकांनी माझ्याबद्दल कहाण्या रचल्या:राजीव जिवंत असते तर आम्ही सामान्य आयुष्य जगलो असतो, मी फक्त मुलांवर आणि कामावर लक्ष केंद्रित केले
