8 मिनिटांपूर्वी
- कॉपी लिंक
“हम जहां खड़े हो जाते हैं, लाइन वहीं से शुरू होती है…”
हा संवाद अमिताभ बच्चन यांच्यावर चित्रित करण्यात आला होता, पण हिंदी चित्रपटसृष्टीतील अशा अनेक संस्मरणीय संवादांमागे कादर खान यांची लेखणी होती. पडद्यावर आपल्या अभिनयाने आणि संवादांनी कधी हसवणारे, कधी रडवणारे, तर कधी खलनायकाची भूमिका साकारून घाबरवणारे कादर खान यांचे खासगी जीवन संघर्षांनी भरलेले होते.
काबूलमध्ये जन्मलेले कादर खान यांचे कुटुंब अनिष्टाच्या भीतीने भारतात आले. बॉम्बेच्या कमाठीपुरा परिसरातील अरुंद गल्ल्यांमध्ये गरिबीची परिस्थिती इतकी बिकट होती की बालपणी त्यांना मशिदीबाहेर बसून भीक मागावी लागली. पण ज्या वयात मुले खेळत असतात, त्या वयात कादर खान आपल्या कलेला आवाज देत होते. स्मशानभूमीत उभे राहून चित्रपटातील संवाद म्हणणाऱ्या कादर खान यांच्यावर एका नाट्यकर्मीची नजर पडली आणि तिथूनच रंगभूमीपर्यंत पोहोचण्याचा त्यांचा मार्ग खुला झाला. पुढे याच कलेने त्यांना हिंदी चित्रपटसृष्टीतील सर्वाधिक चर्चित संवादलेखक आणि अभिनेत्यांमध्ये स्थान मिळवून दिले.
आज कादर खान यांच्या जयंतीनिमित्त वाचा, संघर्षातून प्रसिद्धीच्या शिखरावर पोहोचलेल्या त्या कलाकाराच्या आयुष्यातील काही निवडक किस्से, ज्यांनी पडद्यावर लाखो चेहऱ्यांवर हास्य फुलवले; मात्र स्वतःच्या आयुष्यात अनेक अडचणींचा सामना केला-
किस्सा- 1
३ भावांचा मृत्यू झाला, आईच्या हट्टामुळे कुटुंब अफगाणिस्तानातून भारतात आले
२२ ऑक्टोबर १९३७,
कादर खान यांचा जन्म अफगाणिस्तानातील काबूल येथे झाला. त्यांचे वडील मौलवी होते. कादर खान यांना तीन मोठे भाऊ होते. सर्वात मोठा भाऊ आठ वर्षांचा झाला आणि त्याचा मृत्यू झाला. दुसऱ्या आणि तिसऱ्या भावासोबतही अगदी असेच घडले. अशा परिस्थितीत कादरचे वय वाढू लागले, तेव्हा त्यांच्या आईला भीती वाटू लागली. त्यांनी पतीला स्पष्टपणे सांगितले- ही जागा माझ्या मुलांसाठी योग्य नाही, आपण कुठेतरी दूर जाऊया.
त्यांची चिंता समजून वडिलांनी एका लष्करी गाडीत आवश्यक सामान ठेवले आणि कुटुंबासह बॉम्बेला आले. हलाखीचे दिवस होते, अशा परिस्थितीत कुटुंबाने बॉम्बेच्या कमाठीपुरा वस्तीत आश्रय घेतला. हा बॉम्बेतील सर्वांत कुप्रसिद्ध परिसर मानला जात असे. दररोज चोरीचकारी आणि हत्या होणे ही सामान्य बाब होती. वेश्याव्यवसायासाठीही हा परिसर बदनाम होता.
किस्सा- 2
हलाखीच्या परिस्थितीत वडील सोडून गेले, मशिदींमध्ये भीक मागायचे कादर खान
काळ बदलत गेला तसतशी जमापुंजी संपत जाऊ लागली. वडील आणि आईचेही गरिबीमुळे भांडण वाढू लागले आणि कादर दोन वर्षांचे झाले, तेव्हा वडील त्यांना सोडून निघून गेले. ते बॉम्बेतच राहून एका मशिदीचे इमाम बनले.
वडिलांच्या निधनाची बातमी बलुचिस्तानमधील माहेरच्या मंडळींपर्यंत पोहोचली, तेव्हा आजोबा-मामे एक फर्मान घेऊन बॉम्बेला आले. त्यांनी स्पष्ट सांगितले, एका लहान मुलासह तरुण स्त्री या बदनाम वस्तीत एकटी राहणार नाही. इथे राहायचे असेल, तर दुसरे लग्न करावे लागेल. घाईघाईने आणि जबरदस्तीने आईचे दुसरे लग्न लावून देण्यात आले. सावत्र वडिलांकडेही कमाईचे कोणतेही साधन नव्हते.
भुकेने त्रस्त झालेल्या आईने आजूबाजूच्या लोकांकडून मागून आपला उदरनिर्वाह केला. कादरला समज येऊ लागली, तेव्हा आईने सांगितले की त्यांचे वडील डोंगरीच्या टेनटेनपुरा येथील मशिदीचे इमाम आहेत. घरात जेव्हा अन्न नसे, तेव्हा कादर अनेक किलोमीटर पायी चालत वडिलांकडे जात आणि त्यांच्याकडे २ रुपये मागत. वडिलांकडून उत्तर मिळे— माझ्याकडेही पैसे नाहीत. अशा वेळी कादर मशिदीबाहेरच भीक मागत.
दिवसभरात भीक किंवा जे काही अन्न मिळे, त्यावर गुजराण होत असे. काही दिवस अन्न मिळे, तर काही दिवस उपाशीपोटीच रात्र काढावी लागे. काही महिन्यांनंतर सावत्र वडीलही त्यांना सोडून निघून गेले.
किस्सा- ३
मजुरी करण्यासाठी निघाले, तेव्हा आई म्हणाली- मी संकटांशी लढेन, तू शिक
हलाखीच्या परिस्थितीत आईने त्यांचा शाळेत प्रवेश करून दिला, पण त्यानंतर घरची परिस्थिती आणखी बिघडू लागली. एके दिवशी शेजारी राहणाऱ्या मुलांनी सांगितले- ‘शिकण्यात काय ठेवले आहे? कारखान्यात चल, आमच्यासोबत मजुरी कर, २-५ रुपये मिळतील.’
कादर खान त्या दिवशी घरी आले, दप्तर फेकले आणि कारखान्यात जाण्यासाठी निघाले, तेवढ्यात आईच्या हाताने त्यांचा खांदा धरून त्यांना थांबवले. ते मागे वळले, तेव्हा आईने लगेच म्हटले- ‘मला माहीत आहे, तू कुठे चालला आहेस. तू यांच्यासोबत ४-५ रुपये कमावण्यासाठी जात आहेस. मुला, या ४-५ रुपयांनी घरात आनंद किंवा भाकरी येणार नाही. तुला खरोखरच आमची काळजी असेल, तर तू आनंद आणू शकतोस. तू शिक, तू काहीही करू नकोस, मी आहे ना, मी संकटांशी लढेन.’
आईच्या समजावण्यानंतर कादर खान यांनी अभ्यासात मनापासून लक्ष घातले. बालपणीचे हे किस्से कादर खान यांनी लहरें रेट्रोला दिलेल्या मुलाखतीत सांगितले होते.
किस्सा- 4
स्मशानभूमीत जाऊन संवाद म्हणायचे, तेव्हाच पहिल्या नाटकाची संधी मिळाली
कादर खान यांना लहानपणापासूनच लोकांची नक्कल करण्यात खूप मजा वाटायची. पण ते हे काम एकांतात करायचे. आई जेव्हा त्यांना नमाज पढण्यासाठी मशिदीत पाठवायची, तेव्हा ते वस्तीतील गर्दीपासून वाचत स्मशानभूमीत जायचे आणि कबरींमध्ये उभे राहून मोठमोठ्याने लोकांच्या आवाजांची नक्कल करायचे व सिनेमातील संवाद म्हणायचे.
वयाच्या आठव्या वर्षी एके दिवशी ते मोठ्याने सिनेमातील संवाद म्हणत होते. तेवढ्यात स्मशानभूमीच्या भिंतीआड उभ्या असलेल्या अशरफ खान यांनी त्यांचा आवाज ऐकला. ते नाट्यक्षेत्राशी संबंधित होते आणि नाटकांमध्ये काम करायचे. आवाजातील भारदस्तपणामुळे ते कादरजवळ आले. कादर यांच्यातील कौशल्य ओळखायला त्यांना वेळ लागला नाही आणि त्यांनी लगेच विचारले—नाटकात काम करशील का? कादर यांनीही त्वरित होकार दिला आणि अशा प्रकारे त्यांचा रंगमंचाशी परिचय झाला. त्यांना काही रुपयेही मिळू लागले आणि घरची आर्थिक परिस्थितीही सुधारू लागली. पण कादर यांनी शिक्षणाकडेही पूर्ण लक्ष दिले. महापालिका शाळेतून मॅट्रिक उत्तीर्ण झाल्यानंतर त्यांनी सिव्हिल इंजिनीअरिंगच्या माध्यमातून शिक्षण सुरू ठेवले. त्याचबरोबर ते नाटकांचाही भाग बनत राहिले.
शिक्षण पूर्ण करत असतानाच ते भायखळ्यातील एम.एच. साबू सिद्दीक कॉलेज ऑफ इंजिनिअरिंगमध्ये शिकवू लागले. कॉलेजमध्ये ते अनोख्या आणि सोप्या पद्धतीने शिकवण्यासाठी ओळखले जात होते.
दुसरीकडे नाटकांमध्ये अभिनय करण्यासोबतच ते नाटक लेखन आणि दिग्दर्शनाचे कामही करत असल्याने चर्चेत येत होते.
किस्सा- 5
नाटक करत असताना चित्रपट निर्मात्याने संवाद लिहिण्याची संधी दिली, 3 तासांत लिहिला चित्रपट
कादर आपल्या नाटकांमुळे प्रसिद्ध होत होते. त्यांना महिन्याला 300-350 रुपये मिळत. त्याच वेळी एका नाटक स्पर्धेची घोषणा झाली. कादर यांनी स्पष्ट सांगितले की, ते यात सहभागी होणार नाहीत. त्यांना सांगण्यात आले की, विजेत्याला 1500 रुपये मिळतील. कादर यांनी इच्छा नसतानाही फॉर्म भरला. त्यांनी ‘लोकल ट्रेन’ हे नाटक लिहिले. स्वतः अभिनय केला आणि स्वतःच दिग्दर्शनही केले.
फायनल कॉम्पिटिशनच्या दिवशी दिग्दर्शक नरेंद्र बेदी आणि अभिनेत्री कामिनी कौशल परीक्षकांच्या खुर्चीवर विराजमान झाले. कादरने जसेच नाटक सादर केले, टाळ्यांच्या कडकडाटाने थिएटर दुमदुमून गेले. कामिनी कौशल आणि नरेंद्र बेदी ताबडतोब कादरला भेटण्यासाठी बॅकस्टेजवर गेले आणि म्हणाले- ‘तुम्ही चित्रपटांमध्ये का येत नाही? तुमच्यात कौशल्य आहे, तुमच्यासारख्या लोकांची गरज असते.’
कादरने उत्तर दिले- ‘सध्या मला चित्रपटांमध्ये अभिनय करण्याची इच्छा नाही.’
तेवढ्यात दिग्दर्शक नरेंद्र बेदी म्हणाले- ‘मी जया भादुरी आणि रणधीर कपूरसोबत “जवानी दीवानी” हा चित्रपट बनवत आहे. तुम्ही त्याचे संवाद लिहावेत, अशी माझी इच्छा आहे.’
कादर खानने उत्तर दिले- ‘चित्रपटांचे संवाद कसे लिहायचे, हे मला माहीत नाही.’
यावर नरेंद्र बेदी म्हणाले- ‘तुम्ही ते लिहू शकाल, हे आम्हाला माहीत आहे. तुम्ही लिहिलेली नाटके आम्ही पाहिली आहेत.’
पुढच्या दिवशी कादर खानला ऑफिसमध्ये बोलावून एक पटकथा हातात दिली आणि त्यांना तिचे संवाद लिहून आणण्यास सांगितले.
डोकं लावण्यासाठी दुसरीकडे जागाच नव्हती, म्हणून कादर खान लोकल ट्रेन पकडून मरीन ड्राइव्हवर जाऊन बसले. डायरी आणि पेन काढून त्यांनी लिहायला सुरुवात केली. जवळच मुले फुटबॉल खेळत होती, चेंडू वारंवार येऊन त्यांना लागायचा; पण कादर यांनी संयम राखला.
तीन तासांनंतर ते पुन्हा नरेंद्र बेदी यांच्या कार्यालयात पोहोचले. कादर यांना इतक्या लवकर पाहून ते वैतागले आणि मनात म्हणाले— या मुलाला लिहायला पाठवलं होतं, हा पुन्हा प्रश्न घेऊन आला.
त्यांनी कठोर स्वरात विचारले- ‘आता काय आहे?’
कादर खान यांनी उत्तर दिले- ‘आपण संवाद लिहायला सांगितले होते…’
नरेंद्र बेदी म्हणाले- ‘मग?’
कादर यांनी यावर सांगितले- ‘मी संपूर्ण संवाद लिहून आणले आहेत.’
नरेंद्र बेदी यांना धक्का बसला होता की महिन्यांत होणारे काम हा मुलगा ३ तासांत कसे करू शकतो? नक्कीच त्याने काहीतरी भलतेसलते लिहून आणले असावे. त्यांनी डायरी हातात घेतली आणि वाचायला सुरुवात केली. शेवटचा संवाद संपताच नरेंद्र बेदी खुर्चीवरून उठले आणि कादर खान यांना मिठी मारली. यापूर्वी कदाचित कोणीही ३ तासांच्या चित्रपटाचे संवाद ३ तासांत लिहिले नव्हते. या कामासाठी त्यांना १५०० रुपये मिळाले. पुढे त्यांना अनेक चित्रपटांचे संवाद लिहिण्याच्या ऑफर्स मिळाल्या.
किस्सा- 6
नाटकामुळे दिलीप कुमार यांनी चित्रपटांत अभिनय करण्याची संधी दिली
एके दिवशी कादर खान यांनी ‘ताश के पत्ते’ हे नाटक सादर केले. प्रसिद्ध विनोदी कलाकार-अभिनेते आगा हे देखील प्रेक्षकांमध्ये बसले होते. अभिनय पाहून परतल्यावर त्यांनी दिलीप कुमार यांना सांगितले- तुम्ही त्या मुलाचे नाटक जरूर पाहायला हवे.
दुसऱ्या दिवशी कादर खान महाविद्यालयात शिकवत होते, तेवढ्यात एक शिपाई धावत वर्गात आला. त्याने सांगितले- ‘सर, लवकर चला, तुमच्यासाठी फोन आला आहे.’
ते ऑफिसमध्ये पोहोचले, तेव्हा पाहिले की सगळा स्टाफ उभा राहून कुजबुजत होता.
कादर खान यांनी रिसीव्हर उचलत म्हटले- ‘हॅलो…, कोण बोलत आहे?’
उत्तर मिळाले- ‘मी युसूफ बोलत आहे.’
कादर यांनी पुन्हा विचारले- ‘कोण युसूफ?’
यावेळी उत्तर मिळाले- ‘फिल्म इंडस्ट्री मला दिलीप कुमार या नावाने ओळखते.’
कादर खान यांच्या हातातून रिसीव्हर सुटला. कॉलच्या दुसऱ्या बाजूला सुपरस्टार दिलीप कुमार होते.
त्यांनी पुन्हा रिसीव्हर कानाला लावताच दिलीप कुमार म्हणाले- ‘तुमच्या नाटकाची खूप प्रशंसा ऐकली आहे. मला तुमचे नाटक पाहायचे आहे.’
कादर खान यांनी लगेच दोन अटी ठेवल्या. पहिली अट, नाटक सुरू होण्यापूर्वी पोहोचावे लागेल आणि दुसरी अट- नाटक पूर्ण पाहावे लागेल. दिलीप कुमार तयार झाले. ते दुसऱ्या दिवशी वेळेआधी पोहोचले. नाटक संपले, तेव्हा त्यांच्या डोळ्यांत अश्रू होते. टाळ्यांचा कडकडाट थांबल्यावर दिलीप कुमार यांनी कादर खान यांना म्हटले- मी आत्ता काही करू शकत नाही, पण माझी इच्छा आहे की तुम्ही माझ्या पुढील दोन्ही चित्रपटांमध्ये, सगीना आणि बैरागमध्ये काम करावे. कादर खान यांनी लगेच होकार दिला.
दिलीप कुमार यांच्यासोबत कादर खान यांचा एक चित्रपटातील प्रसंग.
याच काळात कादर खान यांनी आणखी काही चित्रपटांच्या ऑफर्स स्वीकारल्या. अभिनेता म्हणून त्यांचा पहिला चित्रपट राजेश खन्ना यांच्या प्रमुख भूमिकेतील ‘दाग’ (1973) हा होता. या चित्रपटात त्यांनी वकिलाची भूमिका साकारली.
काळानुसार कादर खान यांची लोकप्रियता वाढत गेली. त्यांनी 300 चित्रपटांमध्ये अभिनय केला आणि त्यासोबतच 250 हून अधिक चित्रपटांचे संवाद लिहिले.
‘रोटी’ (1974) चित्रपट लिहिण्यासाठी राजेश खन्ना आणि मनमोहन देसाई यांनी त्यांना 1,21,000 रुपये मानधन दिले होते, जे त्या काळातील विक्रमी मानधन होते. त्यांनी ‘धरम वीर’, ‘गंगा जमुना सरस्वती’, ‘कूली’, ‘देश प्रेमी’, ‘सुहाग’, ‘परवरिश’, ‘अमर अकबर एंथनी’, ‘शराबी’, ‘लावारिस’, ‘मुकद्दर का सिकंदर’, ‘सत्ते पे सत्ता’, ‘कूली नंबर 1’, ‘मैं खिलाड़ी तू अनाड़ी’, ‘साजन चले ससुराल’, ‘आंटी नंबर 1’ यांसारख्या अनेक चित्रपटांचे संवाद लिहिले.
कादर खान यांनी गोविंदासोबत कुली नंबर १, साजन चले ससुराल यांसह अनेक चित्रपट केले.
कहाणी- ७
‘सर जी’ म्हटले नाही, म्हणून अमिताभ बच्चन यांच्याशी मैत्री तुटली
कादर खान आणि अमिताभ बच्चन यांनी ‘कुली’, ‘सुहाग’ यांसारख्या अनेक चित्रपटांमध्ये काम केले. अमिताभ यांच्या ‘मिस्टर नटवरलाल’, ‘सत्ते पे सत्ता’, ‘हम’, ‘अग्निपथ’ यांसारख्या गाजलेल्या चित्रपटांचे संवाद कादर खान यांनीच लिहिले होते. एकत्र काम करताना दोघांची मैत्री अधिकाधिक घट्ट होत गेली. एके दिवशी कादर खान यांना अमिताभ बच्चन राजकारणात प्रवेश करणार असल्याचे समजले, तेव्हा त्यांनी त्यांना असे करू नका, असा सल्ला दिला. राजकारण चांगल्या-चांगल्या माणसांनाही बदलून टाकते. अमिताभ यांनी त्यांच्या सल्ल्याकडे दुर्लक्ष केले. एके दिवशी विनोदी अंदाजात कादर खान म्हणाले, “तू राजकारणात गेलास, तर मी तुझ्याविरुद्ध निवडणूक लढवीन आणि सगळ्यांना सांगीन की तुला मतदान करू नका.”
गोष्ट आली-गेली झाली आणि अमिताभ बच्चन खासदार झाले. काही दिवसांनंतर कादर खान आणि अमिताभ बच्चन एका कार्यक्रमाला पोहोचले. तेवढ्यात दक्षिणेतील एक निर्माता कादर खान यांच्याजवळ आला आणि म्हणाला- ‘तुम्ही सरजींना भेटलात का?’
कादर खान यांनी विचारले- ‘कोण सरजी?’
निर्मात्याने अमिताभ बच्चन यांच्याकडे इशारा करत म्हणाला- ‘तो जो उंच व्यक्ती दिसत आहे ना, तो. आमचे सरजी.’
कादर खान म्हणाले- ‘माझ्यासाठी ते अमित आहेत. आम्ही मित्र आहोत.’
निर्मात्याने मध्येच थांबवत म्हटले, ‘आम्ही सगळे त्यांना सरजी म्हणतो. तुम्हीही यापुढे त्यांना सरजीच म्हणा.’
कादर खान शांत उभे राहिले. तिथे सगळे अमिताभ बच्चन यांना सरजी म्हणत होते. कादर खान यांनी त्यांना सर म्हणण्यास नकार दिल्याचे अमिताभ बच्चन यांना कळले, तेव्हा दोघांमध्ये दुरावा निर्माण झाला. कादर खान यांनी एका मुलाखतीत सांगितले की, अमिताभ बच्चन यांनाही कादर खान यांनी आपल्याला सर म्हणावे असे वाटत होते.
कादर खान यांच्याशी संबंधित हे तथ्यदेखील वाचा-
- कादर खान यांना मेरी आवाज सुनो (१९८२) आणि अंगार (१९९३) या चित्रपटांसाठी सर्वोत्कृष्ट संवादाचा फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला आहे.
- कादर खान यांनी ३०० चित्रपटांमध्ये काम केले, पण अभिनयासाठी मिळालेला त्यांचा एकमेव पुरस्कार बाप नंबरी बेटा दस नंबरी या चित्रपटासाठी सर्वोत्कृष्ट विनोदी अभिनेत्याचा होता. या चित्रपटाचे संवाद कादर खान यांनीच लिहिले होते.
- कादर खान यांचे २०१८ मध्ये वयाच्या ८१व्या वर्षी कॅनडामध्ये निधन झाले. ते अनेक वर्षांपासून कॅनडामध्ये राहत होते. त्यांनी कॅनडाचे नागरिकत्वही घेतले होते.
- कादर खान यांना मरणोत्तर २०१९ मध्ये पद्मश्रीने सन्मानित करण्यात आले.
- कादर खान यांनी अजरा खान यांच्याशी विवाह केला होता. त्यांना सरफराज खान (अभिनेता), शाहनवाज खान (दिग्दर्शक) आणि अब्दुल कुद्दूस असे तीन मुलगे झाले. त्यांचा मुलगा अब्दुल कुद्दूस यांचे २०२१ मध्ये कॅनडामध्ये निधन झाले.
कादर खान यांचे शेवटच्या दिवसांत काढलेले छायाचित्र.
