नवी दिल्ली1 मिनिटापूर्वी
- कॉपी लिंक
आज 13 मे रोजी रुपया डॉलरच्या तुलनेत 25 पैशांनी घसरून 95.75 च्या विक्रमी नीचांकी पातळीवर पोहोचला आहे. यापूर्वी मंगळवारीही रुपया 95.50 च्या सर्वकालीन नीचांकी पातळीवर पोहोचला होता. गेल्या काही दिवसांपासून रुपयामध्ये सातत्याने घसरण सुरू आहे.
2026 च्या सुरुवातीपासूनच रुपया दबावाखाली आहे. गेल्या वर्षी डिसेंबर 2025 मध्ये रुपया प्रथमच 90 च्या पातळीच्या पुढे गेला होता. यामुळे महागाई वाढण्याचा धोका वाढला आहे.
रुपयाच्या घसरणीचे मोठे कारण म्हणजे अमेरिका-इराण युद्धामुळे कच्च्या तेलाच्या किमती वाढणे. 28 फेब्रुवारी रोजी युद्ध सुरू झाल्यापासून ब्रेंट क्रूडच्या किमती सुमारे 50% पर्यंत वाढल्या आहेत, ज्यामुळे रुपयाच्या मूल्यात 5% पेक्षा जास्त घट झाली आहे.
रुपयाच्या घसरणीची प्रमुख कारणे
- भू-राजकीय तणाव: अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी इराणसोबतच्या संघर्षविरामाला (सीजफायर) कमकुवत ठरवल्याने आखाती देशांमध्ये तणाव वाढला आहे. युद्ध किंवा संघर्षाच्या शक्यतेमुळे गुंतवणूकदार उदयोन्मुख बाजारातून (उदा. भारत) आपले पैसे काढून सुरक्षित गुंतवणुकीकडे वळत आहेत.
- कच्च्या तेलाच्या किमतीत वाढ: इराणमधील संकटामुळे जागतिक बाजारात पुरवठ्यात अडथळा येण्याची भीती आहे. याच कारणामुळे ब्रेंट क्रूड तेलाच्या किमती 105 डॉलर प्रति बॅरलच्या पुढे गेल्या आहेत. भारत आपल्या गरजेच्या सुमारे 80% तेल आयात करतो, ज्यामुळे तेल महाग झाल्यावर डॉलरची मागणी वाढते आणि रुपया कमकुवत होतो.
- वाढती व्यापार तूट: जेव्हा कच्च्या तेलाचे दर वाढतात, तेव्हा भारताचे आयात बिल म्हणजेच इंपोर्ट बिल देखील वाढते. यामुळे देशाची ‘चालू खाते तूट’ (CAD) वाढण्याची शक्यता असते, ज्यामुळे थेट रुपयाचे मूल्य कमी होते.
- डॉलरची मजबूती: जागतिक अनिश्चिततेच्या वातावरणात ‘अमेरिकन डॉलर’ला सर्वात सुरक्षित मालमत्ता म्हणजेच सेफ हेवन मानले जाते. ट्रम्प यांच्या कठोर भूमिकेनंतर जगभरातील बाजारात डॉलरची मागणी वाढली आहे, ज्यामुळे रुपयासह इतर चलने दबावाखाली आहेत.
- परदेशी गुंतवणूकदारांची माघार: जागतिक धोका वाढल्यास परदेशी पोर्टफोलिओ गुंतवणूकदार भारतीय शेअर बाजारातून आपली गुंतवणूक काढून डॉलरमध्ये परत नेतात. बाजारातून डॉलर बाहेर गेल्यामुळे रुपयाची किंमत घसरते.
डॉलर महाग, भारतात महागाई वाढण्याचा धोका
मध्यपूर्वेतील संघर्ष दशकातील सर्वात गंभीर ऊर्जा संकट मानले जात आहे, ज्याचा थेट परिणाम भारतावर होत आहे.
तेलाच्या किमती: कच्चे तेल महाग झाल्याने भारताचे आयात बिल वाढले आहे.
आवश्यक वस्तू महाग: एलपीजी, प्लास्टिक आणि इतर पेट्रोकेमिकल उत्पादनांचा पुरवठा प्रभावित झाला आहे.
महागाईची भीती: डॉलर महाग झाल्याने पेट्रोल-डिझेल आणि आयात केलेल्या वस्तू महाग होतील, ज्यामुळे किरकोळ महागाई वाढू शकते.
परदेशात शिक्षण-फिरणे महाग: परदेशात जाण्यासाठी किंवा शिक्षणासाठी डॉलर खरेदी करताना आता जास्त रुपये खर्च करावे लागतील.
इलेक्ट्रॉनिक्स महाग: मोबाईल, लॅपटॉप आणि आयात केलेले सुटे भाग महाग होऊ शकतात, कारण त्यांचे पेमेंट डॉलरमध्ये होते.
तेल उत्पादन गेल्या दोन दशकांत सर्वात खालच्या पातळीवर
रॉयटर्सच्या सर्वेक्षणानुसार, एप्रिलमध्ये ओपेक (OPEC) देशांचे तेल उत्पादन गेल्या दोन दशकांत सर्वात खालच्या पातळीवर राहिले आहे. सौदी अरामकोचे सीईओ अमीन नासिर यांनी इशारा दिला आहे की, स्ट्रेट ऑफ हॉर्मुजमधून तेल निर्यातीत अडथळ्यामुळे बाजारात स्थिरता येण्यास 2027 पर्यंत वेळ लागू शकतो. यामुळे दर आठवड्याला सुमारे 10 कोटी बॅरल तेलाचे नुकसान होत आहे.
इन्व्हेस्टमेंट बँक जेपी मॉर्गनने आपल्या अहवालात म्हटले आहे की, जर स्ट्रेट ऑफ होर्मुज पुढील महिन्यात उघडला तरी, या वर्षी तेलाच्या किमती 100 डॉलरच्या आसपास राहतील. अहवालात असे नमूद केले आहे की, मार्ग उघडल्यानंतरही लॉजिस्टिक आणि टँकरच्या कमतरतेमुळे पुरवठा सामान्य होण्यास वेळ लागेल.
पंतप्रधानांचे आवाहन आणि सरकारची कठोर पाऊले
रुपयाच्या सततच्या घसरणीमुळे, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी गेल्या वीकेंडला देशवासियांना परकीय चलन साठा वाचवण्यासाठी आवाहन केले होते. त्यांनी लोकांना अनावश्यक खर्च कमी करण्यास आणि देशहितासाठी आर्थिक शिस्त पाळण्यास सांगितले होते.
याच मालिकेत, सरकारने मंगळवारी रात्री मौल्यवान धातूंच्या आयातीवरील शुल्क वाढवले होते, जेणेकरून डॉलर बाहेर जाण्याचा वेग कमी करता येईल. व्यापाऱ्यांचे मत आहे की, येत्या काळात रुपयात आणखी घसरण दिसून येऊ शकते.
चलनाचे मूल्य कसे ठरवले जाते?
डॉलरच्या तुलनेत एखाद्या चलनाचे मूल्य घटल्यास, त्याला चलनाचे अवमूल्यन किंवा कमजोरी (करन्सी डेप्रिसिएशन) म्हणतात.
प्रत्येक देशाकडे परकीय चलन साठा असतो, ज्यामुळे आंतरराष्ट्रीय व्यवहार होतात. या साठ्याच्या कमी-जास्त होण्याचा परिणाम चलनावर होतो.
जर भारताच्या परकीय चलन साठ्यात डॉलर पुरेसे असतील तर रुपया स्थिर राहील. डॉलर कमी झाल्यास रुपया कमकुवत होईल, वाढल्यास मजबूत होईल.
